گفتگو با محمد جان شکوری بخارایی استاد ادبیا= 78; تاجیک

«= 1;فتگو با محمد جان شکوری بخارایی استاد ادبیا&#= 1578; تاجیک

سيروس علی نژاد


محمد جان شکوری، عضو پیوسته فرهنگستان و زبان و ادب فارسی ایران= است=

گپ و گفت ما با صحبت درباره مصاحبه سی سال پیش من با بابا جان غفورف آغاز شد* که ارادتی غایبانه بین ما پدید آورده بود.

گفت= ;: آنجا بابا جان غفورف چیزهایی گفته است که آن وقت هیچ ممکن نبوده است که بگویند. عجیب است که این چیزها را در آن زمان، بخصوص وقتی که به سفر خارج آمده بود گفته است.=

بعد پرسید: متنی را که شما آماده کرده بودید او خودش دیده بود پیش از آنکه به چاپ رود؟ گفتم نه، ولی بعد از اینکه چاپ شد دید و خواند. پرسید:= اعتراضی نکرد؟ گفتم نه، فقط یک اعتراض کرد و گفت چرا تشکراتش را از فرح پهلوی = شهبانوی آن زمان ایران که غفورف را به ایران دعوت کرده بود، در پایان مصاحبه ننوشته ام.

&#= 1662;رسید: این سرلوحه (عنوان) را که گذاشته شده ب&= #1608;د - « فراموش کردن فارسی ممکن نیست »، شما گذاشتید&#= 1567; گفتم بله، من گذاشتم، منتها از متن در آورده بودم، حرف خودش بود. پرسید: به این هم راضی شد، چیزی نگفت؟ گفتم نه، چطور؟ گفت عجب! تماماً نا مفهوم است، هنوز نمی توانم بفهمم چرا اینطور شد. آن= چیزها که آنجا نمی شد بگوید اینجا گفت و این در آن زمان بسیار خوف داشت. گفت: مهم اینکه به روسی صحبت کرد، هیچ فارسی حرف نزد؟ گفتم چرا حرف زد، از جمله همان متنی که در اول مصاحبه نوشته بودم آن را به فارسی خواند. خواهش کردم که متن را به من بدهد. اما او با اشاره به اینکه خط فارسی اش خوب نیست، آن را تا کرد و در جیبش گذاشت و = همانطور که در جیبش می گذاشت گفت « خواندن نمی توانید شما این را ». شکور= ;ی گفت: شاید در بایگانی او باشد. گفتم شاید.

3D"" گفتگوی سيروس علی نژاد با باباجان غفورف در سال = 1352

گفت= ;م زمانی که من او را دیدم پیر بود، به نظرم خیلی پیر آمد. گفت نه، شما خیلی جوان بودید آن وقت. گفتم آری، من آن موقع خیلی جوان بودم. گفت: من گمان می کردم شما آن موقع جوان نبودید، بلکه یک روزنامه نگار ورزیده بودید و حالا = دیگر باید پیر برجای مانده باشید. گفتم بر جای ماندگی اش درست است.

در این زمان گارسن هتل چای آورد. قوری چای را ب= رداشتم که برای استا&= #1583; چای بریزم. گفت نه، من صاحبخانه هستم. گفتم البته اما شما در ایران مهمان ما هست&= #1740;د، زحمت نکشید و شروع کردم به ریختن چای.

<= ![endif]>	<= ![endif]>

گفت= ;: ما [در این مواقع ] می گوییم مهمان کوبی کردیم! مهمان را کار فرمودن... گفتم شما سرور ما هستید، من یکی از کتابهای شما را در لندن خوانده ام و بسیار لذت برده ام. اسمش یادم رفته است، همین چند سال پیش بود، وای که چقدر کم حافظ&= #1607; شده ام. گفت: ب = 7; خط فارسی؟ گفتم بله، به خط فارسی. گفت: نامش « خراسان است ا&= #1740;نجا »، به آقای [با= ;قر] معین [رئيس سابق پخس فارسی بی بی سی) داده بودم= .

گفت= ;م بله، اتفاقا خود آقای معین به من داد و گفت حتما این را ب= خوان! آنقدر جالب بود که یک شبه خواندم. گفت: و= ;قتی آن را برای آقای معین فرستادم، او یک خود نویس پارکر ( و کلمه پارکر را با لهجه غلیظ تاجیکی، جوری ادا کرد که من هیچگاه لفظ پارکر را آن جور نشنیده بودم ) برای من فرستاد که عالی بود، خودش می نویس&= #1583;! به یک اشاره خودش می نویسد. گفت: آن کتاب قرار است در ایران چاپ شود، شاید همین امسال از چاپ در آید.

بعد اضافه کرد که آقای معین همشهری ماست، بخارا&#= 1740;ی است. گفتم بله= ، مادرش بخارایی است، خیلی هم بخارا را دوس&= #1578; دارد. آنقدر دوست دارد که هنگام سخن گف&= #1578;ن از بخارا بغض می کند. در جواب گفت: رییس جمهوری ما امامعلی رحمانف، در یک نشست که ایرانی ها و خارجی ها هم بودند سخنرانی می ک&= #1585;د، یکباره سخن از بخارا سر کرد، خیلی از اینکه بخارا از دست رفت، با الم سخن کرد، چنانکه از چشمش اشک بر آمد، بعد م= ن دیدم که ایرانی هایی هم که آنجا نشسته بودند&#= 1548; آنها هم اشک ریختند.

روا= ;یتش از سخنرانی رحمانف چنان گرم بود که من= قلبم کرد اما او حر= ف هایش را دنبال می کرد و به دگرگونی احوال راه نمی داد. بلافاصله گف&#= 1578;: خب بفرمایید&#= 1548; یعنی مصاحبه را شروع کنیم و مرا از آن عالم بی مانند سامانی و شهر بخارا به فضای خشک و بی روح اتاق هتل جهان در چهار راه ولیعصر خیابان طالقانی باز آورد. سرم را به زیر انداختم، اندکی مکث کردم، بغضم ر&= #1575; فرونشاندم و اشکم را که می رفت دانه شود، پنهان کردم. چاره ای نبود، باید شروع می کردم، شروع کردیم.

دوره سامانیان آمده است باز<= /span>

سی= 585;وس علی نژاد: من وقتی فکر می کنم به فارسی فکر می کنم. لابد یک انگلیسی به انگلیسی فکر می کند. اهالی هر زبانی به آن زبان فکر می کنند. احتمالا شما هم به زبان تاجیکی فکر می کنید. اما مردم تاجیکستان حدود هفتاد ه&= #1588;تاد سال آموزش شان در مکتب و دانشگاه به زبان روسی بود، مطبوعاتشان به زبان روسی = بود، زبان اداری شان روسی بود، می خواهم بدانم امروز مردم تاجیکستان به هنگام فکر = کردن به زبان تاجیکی فکر می کنند یا نه؟ به چه زبا= نی فکر می کنند؟<= /span>

<= ![endif]>	<= ![endif]>

مح= 605;د جان شکوری: مردم تاجی&= #1705; به حکم اکثر به تاجیکی فکر می کنند، لیکن خیلی هستند که به روسی فکر می ک= نند. اینطور شده بود که نفوذ فرهنگ روسی، نفوذ زبان روسی در شهرهای تاجیکستان، &#= 1582;صوصا در شهر دوشنبه خیلی قوی بود.

بیش= ;ترین مکتب های دوشنبه به زبان روسی بود و مردم کوشش می کردند که فرزندشان در مکتب، روسی بخواند. زبان تاجیکی و مادری را نداند باکی نیست، روسی ر&= #1575; نداند دیگر نمی تواند زندگی بکند. بنابراین کوشش می کردند که روسی بداند.

من در آن کتابم ( سرنوشت فارسی تاجیکی فرارود** ) نوش= 8;ه بودم که ساله&= #1575;ی دهه پنجاه قرن بیست، در دوشنبه 12 درصد= ; اهالی تاجیک بودند.<= o:p>

من در این شرایط = سه پسر کلان کردم. یاد دادن زبان تاجیکی هیچ ا&= #1605;کان نداشت. محیط کودک همه غیر تاجیکی بود. ا= لبته آنهایی که آن وقت بزرگ شدند دیگر نم&= #1740; توانند تاجیکی فکر کنند.
فرزندان آنها امروز هم بسیار می خواهند که تا&= #1580;یکی بدانند، بیاموزند، یاد گرفته اند، لیکن این زبان، زبانِ آموخت&#= 1607; است، نه زبانی که با ش= یر مادر به خونشان آمیخته شود. مثل یک زبان خ= ارجی است. تفاوت اینجا خیلی بزرگ است. بعض= ی از اینها فکراً چندان تاجیک نیستند، حس م&= #1604;ی کم دارند. بنده الان یک مقاله نوشته ام در باره سودای جهانی شدن، جهانگرایی. با این جهانگرایی که خلق ها دار= ند باز همان روز به سر ما بیاید که نسل های نورس، بی&= #1711;انه فرهنگ باشند. =

اول شخصیت فرهنگی دو گانه به میان می آید که هم فرهنگ ملی را از خود کرده است، هم فرهنگ دیگری را. مثلا فرهنگ روس، انگلیس یا اروپایی را. شخصیت فرهنگ&#= 1740; دو گانه خیلی چیز خوب است اگر ما به تمد= ن غرب برسیم و از تمدن های نو، از فرهنگ های امروزی غرب، بهره مند شویم. لیکن اینجا - خصوصا زمانی که تهاجم فرهنگی کشور&#= 1607;ای ابر قدرت در تاجیکستان خیلی قوت می گ= یرد – همیشه خوف این هست که شخصیت « بیگا&= #1606;ه فرهنگ » به وجود بیاید. یا بی تفاوت شود، بدون حس ملی. یا ممکن ا= ;ست در یک لحظه نازک خلاف ملت خود عمل کند.

اک= 606;ون حدود بیست سال است که تاجیکستان مستقل شده و زبان تاجیکی رسمیت یافته است. می خواهم بدانم در این بیست سال زبان تاجیکی چه تحولاتی به خود دیده است؟

<= ![endif]>	<= ![endif]>
همکاری در تاليف فرهنگ تاجيکی از جمله آثار مح= ;مد جان شکوری است=

تحو= ;لات خیلی جدی، خیلی بزرگ. اول اینکه قانون زبان در سال 1989 پذیر= 601;ته شد و زبان تاجیکی زبان رسمی و دولتی اعلام شد. تا آن وقت زبان تاجیکی زبان &= #1583;ولتی نبود. در تمام حیات اجتماعی، حیات فرهنگی&#= 1548; حیات سیاسی، زبان روسی حکمفرما بود. =

زبا= ;ن فارسی تاجیکی در اداره ها به کار نمی رفت. در مکتب عالی، اکثر دانشگاهها، حتا دانشگاه کشاورزی به زبان روسی تعلیم می گرفتند. میدان عمل اج&= #1578;ماعی زبان تاجیکی خیلی تنگ شده بود. در چهار دیوار خانه باقی مانده بود. در مطبوع= ات، در ادبیات، در شعر همه جا نقش آسیب دید&= #1711;ی، نقش خرابی آن هویدا بود. زب= انی که در چهار دیواری خانه ماند، زبانی که عمل اجتما&= #1593;ی نمی کند، از میدان بیرون می شود. چیزی که به هیچ کس لازم نباشد یک روز نیست م= ی شود.

یع= 606;ی اکنون در دانشگاهها و مکاتب به زبان تاجیکی تدریس می کنند؟

مهم این است که در تمام اداره ها، دفترخانه ها زبان تاجیکی &= #1575;جباری است. باید تاجیکی یاد گیرند و به تاجیکی کار کنند. این ماده قانونی 90 درصد اجرا شده است. مثلا امروز تلویزیون که می بینیم، جلسه ها که می نشینیم، وزیران، معا&#= 1608;نان و منصب داران بزرگ، به تاجیکی صحبت می کنند، و بعضی از آنها هم خیلی خوب ص= حبت می کنند.

اما تا سال استقلال، همه جلسه ها به روسی برگزار می شد. منصب داران تاجیک نمی توانستند در یک جلسه رسمی به تاجیکی صحبت کنند. لازم بود هم نمی توانستن&#= 1583;. ملکه نبود، عادت نبود، اما امروز به تاجیکی صحبت می کنند.

<= ![endif]>

<= ![endif]> تا سال استقلال، همه جلسه ها به روسی برگزار می شد= ;. منصب داران ت= ;اجیک نمی توانستند در یک جلسه رسمی به تاجیکی صحبت کنند. لازم بود هم نمی توانستن= د. ملکه نبود، عادت نبود، اما امروز به تاجیکی صحبت می کنند. بعض®= 0; ها بسیار شکس= ;ته، لیکن بعضی ها خیلی خوب صحبت می کنند= ;. این موفقیت بسیار بزرگ، در همین ده پ= 5;نزده سال آخر به دست آمده است و اگر چند سا = 4; جنگ داخلی نمی بود، خیلی بیشتر گسترش می یافت. لیکن الان هم این روند ادامه دارد، روند از خود شدن زبان مادری در سطح بلند دولتی.
<= /b>

=

محمد جان شکوری<= /span>

بعض= ;ی ها بسیار شکسته، لیکن بعضی ها خیلی خوب صحبت می کنند. این موف= قیت بسیار بزرگ، در همین ده پانزده سال آخر به دست آمده است و اگر چند سال جنگ داخلی نمی بود، خیلی بیشتر گسترش می یافت. لیکن الان هم این روند ادامه دارد، روند ا&= #1586; خود شدن زبان مادری در سطح بلند دولتی.

اگر زبان در سطح بلند دولتی از خود شود، کاربرد داشته باشد، آن وقت در جامعه ممکن است موقع استوارتر پیدا کند. [ با وجود این] نتیجه هشتاد سال محرومیت از زبان و فرهنگ ملی هنوز هم هست. در بسیاری دانشگاهها، مثلا در دانشگاه طبی همه علوم به زبان روسی تدریس می شود.=

دان= ;شجو تاجیک، استاد تاجیک، درس به زبان روسی. در دانشگاهه&#= 1575;ی دیگر، بخصوص دانشگاههای فن آوری و تکنیکی و در این ساحه ها هم درس اختصاصی به زبان روسی است. ما خیلی کوشش داریم که کم کم آنجاها هم تاجیکی جاری شود و می شود. لیکن به کندی کار پیش می رود چون قریب صد سال است که= ما عادت نکردیم که این چیزها به تاجیکی تدریس شود.

پیش از انقلاب که مدارس اسلامی وجود داشت، کتابه&#= 1575;ی درسی شان به ع= ربی بود. بیشترین کتابهای درسی به عربی بود، لیکن درس به فارسی بود. دانشجو از کتاب عربی، به زبان فارسی آن علم را یاد می گرفت. امروز هم این کارها را کردن لازم اس&= #1578;. کتاب درسی به زبان روسی است بگذار باشد، لیکن درس باید تاجیکی باشد. در این وضع دانشجو دو زبان را می آموزد و زبان تاجیکی علم را از آن خود می کند که بسیار مهم است.

ای= 606;که گفتيد در سالهای دور از جمعیت دوشنبه فقط 12 درصد تاجیک بودند – البته در جای دیگر اشاره کرده اید که تا 18 درصد رسیده بود – امروز این نسبت چه وضعی دارد؟ نه تنها در دوشنبه، بلک&#= 1607; در تمام شهرها و مناطق سنتاً فارسی زبان چون بخارا، سمرقند، خجند و دیگر نواحی؟<= o:p>

<= ![endif]>

<= ![endif]> پیش از انقلاب که مدارس اسلامی وجود داشت، کتابه= ای درسی شان به Ÿ= 3;ربی بود. بیشترین کتابهای درسی به عربی بود، لیکن درس به فارسی بود. دانشجو از کتاب عربی= ;، آن علم را به زبان فارسی یاد می گرفت. امروز هم این کارها را کردن لازم اس= ;ت. کتاب درسی به زبان روسی است بگذار باشد، لیکن درس باید تاجیکی باشد. در این وضع دانشجو دو زبان را می آموزد و زبان تاجیکی علم را از آن خود می کند که بسیار مهم است.
<= /b>

=

محمدجان شکوری

می توان گفت که نود درصد مردم روس از تاجیکستان رفته اند. دوش= نبه اساساً تاجیک نشین است. ازبک ها هستند، ازبک ها در تاجیکستان 15 درصد اهالی ر&= #1575; تشکیل می دهند. لیکن هنوز هم مکتب، مکتب روسی است. مردم فرزندانشان را هنوز به مک= تب روسی می دهند.=

در زمان شوروی مکتب روسی خیلی زیاد بود و در کلاس های روسی بچه = های تاجیک هم حضور داشتند، اما امروز همه شاگردان کلاس های روسی بچه های تاجیک اند. ای= ن روحیه که من نمی دانم چه روحیه است هنوز از بین نرفته است. علم و دانش و ک= ;اردانی، همه به واسطه زبان روسی است. زبان فار= سی تاجیکی گویی زبان علم نیست، زبانِ &= #1705;سب و کار نیست. یک تصوری بسیار ضررناک پیدا شده است که مبارزه با آن هنوز نتیجه نداده است.

اما وضع زبان تاجیکی در ازبکستان، در سمرقند، در بخارا، تماماً دیگر است. آنجا دیگر مکتب تاجیکی وجود ندارد. در سمرقند یک چند مکتب تاجیکی هست دو یا سه تا، اما در بخارا دیگر هیچ نمانده است.

سال= ; 1920 که انقلاب بخارا صورت گرفت، و پان ترکیست ها بر سر قدرت آمدند، از همان اول زبان فارسی را از مکتب بیرون راندند. همه مکتب ها را به= زبان ترکی گذراندند. از آن وقت در بخارا چند نس&= #1604; به شکلی تربیت یافتند که زبان تاجیکی تنها در چهار دیوار خانه و کوچه و بازار کاربرد داشت، در اداره و کارخانه اگر به زبان فارسی سخن می گفتند جریمه می ستاندند.

آن وقت ها اینطور بود حالا که نیست&= #1567;

<= ![endif]>	<= ![endif]>
باباجان غفورف، دبير اول حزب کمونيست تاجيکستان در سالهای 1946 تا 1956 و از نامداران عرصه ادب و تاريخ اين کشور بو= 83;=

اکن= ;ون دیگر لازم نیست. مردم عادت کرده اند. خودشان، خودشان را از&= #1576;ک می گویند. دیگر علاج نیست. در آن زمان هر کس که خود را تاجیک می گفت تعقیب می شد. در آن کتابم ( خراسان است اینجا ) هست که مبارزه با تاجیکیت و ایرانیت تا چه درجه رسیده بود. بنابراین در بخارا وضع زب&= #1575;ن تاجیکی خراب است. روزنامه ای که از تاجی= کستان می آید، بعضی ها اگر بخوانند نمی فهمند. تا این اندازه دور شده اند.

در سمرقند احوال بهتر است. روحیه تاجیکی هنوز &= #1607;م اندک قوت دارد. هنوز در سمرقند دو سه مکتب تاجیکی هست. اما بلشو= یک ها کوشش کردند بخارا که مرکز اسلا&= #1605; بود، مرکز فرهنگ دینی بود، قبة الاسلام بود&#= 1548; خراب شود و این کوشش ها عمل کرد. سمرق= ند را نتوانستند خراب کنند چون که قبر تی= مور آنجاست. پایتخت تیمور بود. اولوغ بابا میز می گویند. بابای بزرگ ما. بنابراین سمرقند به هر حال نگهداری شد.

خجن= ;د هم نسبتا نگهداری شد چون که نام خجند را در سال 1929 به لنین آباد تغییر دادند. شهری که چنین نامی داشته باشد او را خراب نمی کنند و نک= ردند. آن وقت ما خیلی ناراضی بودیم که نام شهر تاریخی خجند دیگر شد، لنین آباد شد، یا دوشنبه استالین آباد شد، لیکن اکنون م&= #1740; فهمم که لنین آباد شدن خیل&= #1740; خوب بوده است چون خجند را از ویرانی و خرابی نجات داد.

پی= 588; از فروپاشی شوروی، ارتباطی بین تاجیکستان و ایران یا بین = تاجیکستان و افغانستان برقرار نبود، اما بع&= #1583; از استقلال تاجیکستان موانع و دیوارها برد&#= 1575;شته شد و رفت و آمد بین آنها تا حدی برقرار گردید. تأثیر برداشته شدن دیوارها و با&= #1586; شدن دروازه های سه کشور فارسی زبان به روی یکدیگر بر زبان تاجیکی چه تأثیری گذاشته است؟

این= ;جا چیزهای خیلی مهم هست. برقرار شدن رابطه های فرهنگی با ای&= #1585;ان و افغانستان، به تاجیکستا&#= 1606; آمدن کتابهای ایرانی یا آنچه در افغانستان چاپ می شود، خیلی برای اصلاح زبان تاجیکی موثر واقع شد. همان چیزی که بابا جان غفورف فر&= #1605;وده بود که برای اینکه زبان تاجیکی در تاجیکستان زنده بماند، لازم است که با فارسی نزدیک شود؛ الان این روند نزدیک شدن زبان تاجیکی به فارسی ایران و دری افغانس&= #1578;ان یک روند نمایان است.

<= ![endif]>

<= ![endif]> من بر ای= 06; عقیده ام که یگانگی ادبیات فارسی که در تمام قلمرو ز= ;بان فارسی امروز وجود داشت، باز برقرار شده است. امروز شعر تاجیکی، جزیی از همین= ; شعر فارسی است. ت= 5; همین بیست سی سال پیش شعر فارسی تاجیکستان از شعر فارسی ایران و افغا= ;نستان تماماً فرق می کرد. نه تنها در مضمون و در محتوا بلکه در شکل. اما امروز آن روندهایی که در شعر معاصر فارسی در ایران هست، در افغانستان هست، همان در= ; تاجیکستان هم هست. یگانگی در شعر اگر به وجود بیاید دانید که در زبان هم به وجود می آید. زبان فارسی، زبان تاجیکی، زبان شعر است= ;. هزار سال اصالت زبان ما را شعر نگاه داشت.
<= /b>

=

محمدجان شکوری

مثل= ;ا شعر و ادبیات ما از ادبیات فارسی دیگر جدا نیست. من بر این عقیده ام که یگانگی ادبیات فارسی که در تمام قلمرو زبان فارسی وجود داشت، باز برقرار شده است. امروز شعر تاجیکی، جزیی از همین شعر فارسی است. تا همین بیست سی سال پیش شعر فارسی تاجیکستان از شعر فارسی ایران و افغانستان تماما فرق می کرد. نه تنها در مضمون و در محتوا بلکه در شکل. اما امروز آن روندهایی که در شعر معاصر = فارسی در ایران هست، در افغانستان هست، همان در تاجیکستان هم هست. یگانگی در شعر اگر به وجود بیاید دانید که در زبان هم به وجود می آید. <= /o:p>

زبا= ;ن فارسی، زبان تاجیکی، زبان شعر است. هزار سال اصالت زبان ما را شعر نگاه داشت. مِنبعد هم شعر برای اینکه زبان تاجیکی در تاجیکستان زنده بماند و = به اصالتش برسد، به آن توانایی، زیبایی و شیو&= #1575;یی ای که داشت برگردد، خیلی نقش خوا&= #1607;د داشت. شعر در این ساحه خیلی اهمیت دارد.

شم= 575; از یک طرف تاجیک و استاد زبان تاجیکی هستی&#= 1583; و از طرف دیگر عضو پیوسته فرهنگستان و زبان و ادب فارسی ایران. در واقع فارسی ایران را هم خیلی خوب می شناسید. می خواهم بپرسم تفاوت فارسی ایرانی با فارسی تاجیکی در چیست؟ تفاوت بین این دو را در چه چیزهایی می بینید؟<= o:p>

در دهه سیم قرن بیستم صدرالدین عینی درباره وضع آن دوره گفته بود که بین فارسی تاجیکستان و فارسی ایران فرق اساسی نیست. یعنی اگر فرقی هست جزیی و فرعی است. فرق جزیی بین فارسی شمال ایران و جنوب ایران هم هست.

در خود تاجیکستان بین شمالش که خجند است و جنوبش که کولاب است، د&= #1585; گفتار و در لهجه فرق هست. این فرق ها بطور طبیعی و تاریخی و قانونمندان= 607; به وجود آمده است. لیکن در اساس فرقی نیست. آن عقیده ای که در بین زبانشناسان شوروی پیدا ش&= #1583;ه بود که زبان فارسی ایران و افغانستان و تاجیکستان هر یک زبان مستقلی هستند، و سه زبان است.

<= ![endif]>

<= ![endif]> کارکنان این شعبه – ب®= 0; بی سی - که همه از تاجیکستان هستند کاری ک= ;رده اند که زبان شان یک چیز میانه بین فارسی ایران و فارسی تاجیکستان باشد با تلفظ= ; تماماً تاجیک. این تلفظ خاص تاجیکی همان عنصرهای فارسی ایرانی را به ما نزدیک می ª= 5;ند. اگر همین تلفظ را از ایرانی می شنیدیم شاید در بعضی موارد احساس بیگانگی می ک= ;ردیم لکن چون با تلفظ تاجیکی می شنویم به ما نزدیک تر می شود، تأثیرش زیاد تر می شود.
<= /b>

=

محمدجان شکوری

حال= ;ا ده پانزده سال است که ما در تاجیکستان می گوییم که نه، این هر سه، یک زبان است، سه شاخه یک درخت برومند است. زبانشناسان مسکو هم روزی مجبور می شون&= #1583; که این عقیده را بپذیرند.

همی= ;ن که بین تاجیکستان با ایران و افغانستان ا&#= 1606;دک اندک رفت و آم= د و مناسبت ها خوب شد در زبان ما زود عکس انداخت و زبان ما به اصل خود نزدیک شدن گر&= #1601;ت. مِنبعد هم افزایش خواهد یافت. یکی از وظایف ملی ما، نزدیک شدن تمام ایرانی نژادان از هر جهت از جمله در ساحت زبان است.

باب= ;اجان غفورف در همان مصاحبه پیشنهاد کرده بود که یک سازمان مش&= #1578;رک بین ایران و افغانستان و تاجیکستان برای همگونی اصطلاحات علمی به وجود بیاید. این پیشنهاد چندین بار [ از جانب شخصیت های مختلف ] تکرار شده است و حتما چنین سازمان&#= 1740; به وجود می آید.

از همان سالهای شصت و هفتاد قرن بیست، روند به هم نزدیک شدن فا&= #1585;سی در تاجیکستان شروع شده بود و حالا خیلی س= رعت گرفته است. فرض کنید همین برنامه &= #1607;ای تاجیکی بی بی سی که برای تاجیکستان پخش می شود؛ کارکنان این شعبه که همه از تاجیکستا&#= 1606; هستند کاری کرده اند که زبان شان یک چیز میانه بین فارسی ایران و فارسی تاجیک&#= 1587;تان باشد با تلفظ تماماً تاجیک.

این تلفظ خاص تاجیکی همان عنصرهای فارسی ایران&#= 1740; را به ما نزدیک می کند. اگر همین تلفظ را از ایرانی می شنیدیم شاید در بعضی موارد احساس بیگانگی می ک&= #1585;دیم لکن چون با تلفظ تاجیکی می شنویم به ما نزدیک تر می شود، تأثیرش زیاد تر می شود. به غیر از این در تاجیکستان در برنامه ها&= #1740; رادیو و در روزنامه ها اینطور چیزها را می بینیم.

ما به عنوان یک کشور فارسی زبان حتما در مقابل تاجیکستان که یک بحران زبانی را از سر گذراند وظایفی داریم. آیا در این پانزده بیست سال که زبان تاجیکی رسمیت پیدا کرده است کارهایی که کشور ایران و ایرانی ها می باید انجام می دادند تا سبب تقویت زبان تاجیکی شود انجام دا&= #1583;ه اند یا در این زمینه کوتاه&#= 1740; شده است؟

راب= ;طه ما اهالی تاجیکستان طی چند صد سال با ایران خیلی سست شده = بود که به ضرر تاجیکان و به ضرر زبان و فرهنگ و ادبی&= #1575;ت تاجیکی عمل کرد. این نزدیکی که از آخرهای قرن بیستم وسعت یافته ایستاده است [ دارد وسعت می گیرد ] خیلی نتیجه های خوب دارد.

در این ساحت از طرف ایران و از طرف دانشمندان و روشنفکران ایران خیلی کوشش ها هست که زبان تاجیکی را آموزند، گون&#= 1607; تاجیکی زبان فارسی را بدانند و ببی&= #1606;ند که چیست، چگونه است و چرا اینطور است و بعد برای رواج زبان فارسی تاجیکی کمک کنند.

در ایران در همین ده پانز&= #1583;ه سال آخر می توان گفت که یک جریان تاج&= #1740;ک شناسی به وجود آمده، بسیاری روشنفکران ایران، تاریخ تاجیک را تحقیق می کنند، در ساحه مردم شناسی تاجیکستان کار می کنند، مقاله ها و کتابها در ایران چاپ می شود؛ همچنین رایزنی فرهنگی ایران در تاجیکستان ک&#= 1608;شش می کند که خط ف= ;ارسی در تاجیکستان ر&#= 1608;اج داشته باشد، دوره های آموزش خط فارسی تشکیل می دهند، مردم ما با خرسندی می رو&= #1606;د خط فارسی را یاد می گیرند. اینها همه خیلی مهم است و گویا دارد بیشتر وسعت می یابد و نتیجه هم زیادتر خواهد شد.

از پیش از انقلاب مشروطه روشنفکران ایران گاه گدار به دنبال تغییر خط بودند. استدلالشان این بود که با این خط، آموزش عمومی دشوار است و نمی توان با چنین خطی به دوران جدید گام نهاد. در ت= ;اجیکستان به زور خط را ابتدا لاتین و سپس سیریلیک کردند. این به منزله آن است که در بخشی از سرزمین های فارسی زبان خط بطور آزما&= #1740;شی تغییر کرده باشد. در واقع تجربه گرانبهایی به دست آمده است. می خواهم= ببینم با تجربه ای که در تاجیکستان به دست آورده اید، شما فکر می کنید ما در ایران باید برای تغییر خط بکوشیم و این به نفع ماست یا بر عکس به زیان ماست؟

نه، به فکرم فقط به ضرر خواهد بود، هیچ نفعی نخواهید دید. در شوروی خلق هایی بودند که خط شان را از عربی برگر&= #1583;اندند. خلق هایی که آثار تاریخی &= #1586;یادی نداشتند، با شادمانی تمام تغییر خط را پذیرفت&= #1606;د. لیکن خلق های دیگر مثل تاج&= #1740;کان که تاریخ طولانی داشتند و آثار ادبی و علمی و تاریخی داشتند، بر اثر تغییر خط از همه آنها محروم شدند.

<= ![endif]>

<= ![endif]> در ایرا = 6; در همین ده پانزده سال آخر می توان «= 1;فت که یک جریان = 8;اجیک شناسی به وجود آمده. بسیاری روشنفکران ا= یران، تاریخ تاجیک را تحقیق می کنند، در ساحه مردم شناسی تاجیکستان کار می کنند، مقاله ها و کتابها در ایران چاپ می شود؛ همچنین رایزنی فرهنگی ایران در تاجیکستان ک= وشش می کند که خط فارسی در تاجیکستان ر= واج داشته باشد، دوره های آموزش خط فارسی تشکیل می دهند، مردم ما با خرسندی می رو= ;ند خط فارسی را یاد می گیرند= ;. اینها همه خیلی مهم است و گویا دارد بیشتر وسعت می یابد و نتیجه هم زیادتر خواهد شد.
<= /b>

=

محمدجان شکوری

یک مقصد تغییر خط که با یک فرمان عملی شد، همین بود که این خلق ها از گذشته خود جدا شوند. یک نیست انگاری تاریخی و فرهنگی به وجود آمد. به گذشته، گذشت&#= 1607; لعنتی می گفتند. تاریخ بشریت [ در این دیدگاه ] از دوره سوسیالیسم شروع می شد. اینطور عقیده پیدا شده بود که چیزی که تا این وقت بود تاریخ نیست.

مقص= ;ود همین بود که ما از اصل خود دور شویم و دی= گر از گذشته یاد = نکنیم. به همین دلیل زبان ما اینقدر آسیب دید. می گفتند که زبان فارسی، زبان اعیان و اشراف بود، زبان فئودالی بود، زبان تصوف و عرفان بود، به خلق خدمت نمی کرد، زبان کو&= #1670;ه و بازار است، از وی دست می باید کشید.

تغی= ;یر خط هم مقصدش همین بود. در همان دهه بیست و سی می گفتند میرزا فتحعلی آخوند زاده و سعید نفیسی طرفدار این هستند که خط فارسی در ایران به لات&= #1740;ن تبدیل شود. اگر امروز نه، فردا خط ایران لاتینی می شود. زود باشید که ما از ایران دیر نمانیم.

یک سبب همین بود که می گفتند یاد گرفتن خط فارسی دشوار است، ولی لات&= #1740;ن و خط آوایی خیلی آسان است. لیکن اکنون من می بینم در دنیا خطی نیست که دشواری نداش&#= 1578;ه باشد. با دشواری هایی که انگلیسی دارد- زمین می گوید و آسمان می نویسد، تمام دنیا را گرفته است. فرانسوی چه دشواری هایی که ندارد. دشواری های خط فارسی پیش آنها هیچ است.=

بند= ;ه در این پیر سالی، در همین ده پانزده سالی که ایران می روم و می آیم، نوشتن فارسی یاد گرفتم. پیش از این بن= ده سواد فارسی نداشتم چون که لازم نشده بود. من متخصص ادبیات معاصر تاجیکی بودم اما لازم نبود خط فارسی بدانم. خواندن بلد بودم، متن فارسی می خواندم اما نوشتن نمی دا&= #1606;ستم، هیچ. حالا من می نویسم. البته هر زمان به فرهنگ نگاه می کنم که این کلمه با سین است یا با صاد ولی به هر حال= بسیاری مواقع در یادم هست که اینجا با صاد باید نوشت. من در پیرانسالی اگر در اندک م= دت نوشتن یاد گرفته باشم، قطعاً کودکان در مد&= #1578; بسیار اندک یاد می گیرند. برای کودک هی&= #1670; دشواری ندارد. آیا در ایران هنوز هم این عقیده هست که باید خط را تغییر داد؟

بل= 607; به شکل پراکنده هست.<= /span>

این عقیده در چین هم پیدا شده بود. بعد از سال 1949 این عقیده پیدا شده بود که خط چینی دشوار است و باید لاتین شود ولی آخر به این قرار آمدند که نه لازم نیست. اعراب هم این کار را نکردند.

زب= 575;ن یکی از عوامل بزرگ پیشرفت است. با یک زبا= ;ن فقیر و ناتوا&= #1606; بخصوص در زمینه علوم پیشرفتی به دست نمی آید. ما در زمینه علوم مشکل داریم چه در ایران، چه در افغانستان و چه در تاجیکستان. فارسی زبانان همه جا برای بیان = مفاهیم علمی از زبان های دیگر کمک می گیرند. فکر می کنید این زبانی که به هر حال فقیر شده است خواهد توانست بار علم و فرهنگ زمانه را که سرعت شتابانی هم به خود گرفته بر دوش بکشد؟ =

به فکر من می تواند. زبان فارسی زبان توانایی است&#= 1548; اندوخته های &= #1607;زار ساله دارد و این امکان می دهد که همه دشواری های امروزی را بر طرف کند.

<= ![endif]>	<= ![endif]>

در عهد سامانیان می گفتند که زبان فارسی زبان قصه های شب است، زبان داستان خسروان است، برای علم و دفترداری به کار نمی آید، حتا ابوریحان بیرونی اینط&#= 1608;ر گفته و این عقیده را گویا قبول کرده بود. لیکن سامانیان - امیران سامانی، وزی&#= 1585;ان سامانی، بلعمیان - اثبات کردند که فارسی در همه شاخه ها قدرت دارد. اول فتوا گرف&= #1578;ند و قرآن را ترج= مه کردند. چون قرآن به خوبی ترجمه شد دیگر شک نماند که در رشته های دیگر هم می توان فارسی را به کار گرفت.

حقی= ;قتا هم زبان فارسی در همه رشته ها عمل کرد و یکی از م= ;قتدرترین زبان های جهان شد. امروز هم در تاجیکستان بسیار کسان هستند که می گویند زبان تاجیکی زبان شعر بوده، بگذار شعر بگویند، رمان بنویسند، ام&#= 1575; در علم و فن آوری و این ساحه ها زبان تاجیکی را نزدیک نه بیارید.

من به آقای رحمانف رییس جمهوری تاجیکستان عرض کردم که امروز دوره سامانیان آمده است باز. باز ما در سطح بلند دولتی باید اثبات کنیم که زبان = فارسی قدرت دارد که به نیازهای این زمان پاسخ بگوید. با کمک زبان روسی و انگلیسی. هرچ&= #1607; کمک است باید ما از آنها بگیریم اما اساس باید زبان مادری باشد. اگر دانش و اطلاع&= #1575;ت به زبان مادری نشود، رشد ملی دست نمی دهد.

اطل= ;اعات و دانش باید به زبان مادری به زبان ملی و از خود شود. آن وقت فرهنگ ملی پیش می رود و ملت ملت می شود. وگرنه اگر زبان فارسی تاجیکی در شعر انکشاف یافته باشد، در روزنامه نویسی و رمان = نویسی رشد کرده باشد، ولی در علم عمل نکند این زبان ناقص است. با این زبان ناقص ما کجا می رویم؟ در این زمان که مستقل هستیم باید یکی از خ= لق های پیشرفته جهان باشیم.

لاز= ;م است که ما سواد روسی هم داشته باشیم، سواد انگلیسی هم د&= #1575;شته باشیم، ولی اول ما باید سواد تاجیکی داشته باشیم و اگر ما بعضا نمی توانیم از زبان تاجیکی استفاده کنیم سببش این است که زب= ان خود را نمی دانیم. آن علم را می دانیم، زبان روسی را هم برای بیان آن علم می دانیم اما تاجیکی خود را نمی دانیم. در تاجیکی خود عاجز هستیم. بنابراین نمی توانیم آ&= #1606; را به تاجیکی بیان کنیم. لی= کن اگر کوشش کنیم، جستجو کنیم، فداکارانه فعالیت کنیم حل مسأله یافت می شود.

به نکاتی اشاره کردید که مرا به یاد یک سوال مهم تاریخی اندا&#= 1582;ت. برای من این سوال هست که از تمام ایرا&= #1606; آن روزگار چطور شد که زبان دری از س= مرقند و بخارا و از دربار سامانیان بیرون آمد. چرا مثلا از سیستان یا گیلان یا هر ج= ای دیگری بیرون نیامد؟<= o:p>

نمی دانم. این ناحیه ماوراء النهر، آن وادی فرهنگ خیز تمدن زای = بین دو دریا- دو رودخانه که ما دریا می گوییم، همیش&#= 1607; در معنویت آفرینی خیلی فعال بود. مناطق دیگر هم فعال بودند. مثلا حماسه ملی در سیستان به وجود آمد، اساطیر در تم&= #1575;م مناطق به وجود آمد، آیین زرتشی در بلخ به وجود آمد. این خاک پاک خراسان خاصیت ها داشته است معنویت خیز. عجب سرزمینی بوده است. شاید به این سبب باشد.

* ای= 06; گفتگو که به سال 1352 انجام و در همان زمان در نخستین و د= ومین شماره آیندگان ادبی به چاپ رسید، دو سال پیش نیز در سایت بی بی سی تجدید چاپ شد.=

** سرنوشت فارسی تاجیکی فرارود در سده بیست میل&= #1575;دی، نوشته محمد ج&= #1575;ن شکوری بخارایی
ناشر: رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایرا&#= 1606; در تاجیکستا&#= 1606;
چاپ، صحافی و لیتوگرافی: انتشارات دیوشتیج
چاپ اول: 1384
مکان چاپ: شهر دوشنبه

از:

http://www.bbc.co.uk/persian= /arts/story/2006/08/060820_pm-cy-shakouri-iv.shtml

<= /p>