شاهنامه فردوسی، مشهورترین اثرِ ناشناخته ‏

ž= 8;اهنامه فردوسی، مشهورترین اثرِ ناشناخته

جلال سرفراز
از برلین

احسان یارشاطر در یکی از گفتگوهای خود از تلاشه&= #1575;ی استاد جلال خالقی مطلق در تهیه و تدوین شاهنامه قدر&#= 1583;انی و بر " انتقادی" بودن آن تاکید می کند.=

جلا= ;ل خالقی مطلق با فروتنیِ، درک انتقادی از شاهنامه را نه در رد این یا آن شاهنامه، و یا قبول کامل آن ها، بلکه بر ضرورت همه جانبه برای دست یافتن به متنی دقیق و کامل می داند.=

در این راستا بررسی سطر به سطر و نکته به نکته چهل و هفت نسخه شاه&= #1606;امه منظوم و منثو&= #1585;، از جمله چند نسخة معتبر خطی، مدِ نظر او بوده است. <= /o:p>

&#= 1583;ستاورد چنین کوشش سترگی، که از آغاز دهه هفت&= #1575;د میلادی آغاز شده، و پس از چهل و اندی سا= ل به پایان رسیده است، انتشار شاهنامه ای در هشت جلد است، که به کوشش دکتر یارشاطر و دی&= #1711;ر دست اندرکاران دانشنامه "ا= 740;رانیکا" در آمریکا منتشر شده، و اخیرا نیز بی هیچ تغییری به ابتکار کانون فردوس&#= 1740;، وابسته به مرکز پژوهشهای ایرانی و اسل&= #1575;می در ایران انتشار یافته است.

همچ= ;نین آقای خالقی در حاشیه این کار، یادداش&#= 1578;ها و مقالات متعددی نوشت&#= 1607;، که زیر عنوان یادداشتهای شاهنامه در پ&= #1606;ج جلد گرد آمده است. تا کنون سه جلد از این یادداشتها در نیویورک منتشر شده، و دو جلد دیگر تا سال آینده منتشر خواهد &= #1588;د. در این یادداشتها دیدگاه های استاد خالقی &= #1576;ه تفصیل گرد آمده است.

است= ;اد خالقی ضمن برخورد انتقادی با شاهنامه چاپ مسکو، آن را آ= خرین شاهنامه ای قلمداد می کند، که می توان در زمینه هایی به آن استناد کرد.

او با اشاره به شاهنامه هایی که در این سالها یک&= #1740; پس از دیگری د= ر ایران منتشر شده اند، به طنز می گوید: "این شاهنام= 607; ها به خانه های بساز بفروش می مانند. ناشر با توجه به وضعیت بازار سفارش می دهد، و "پژوهشگر" د= 85; مدت کوتاهی ک&= #1575;ر را آماده می کند."

شم= 575; در گفته هاتان شاهنامه را مشهورترین اثر ناشناخت&#= 1607; قلمداد می کنید. این ناشناختگی حتما شامل وجوه داستان&#= 1740; شاهنامه نمی شود. ممکن است در این زمینه بیشتر توضیح بدهید؟<= o:p>

نکت= ;ه در همین جاست. برای خیلی از ایرانی ها، د&= #1575;ستان های زیبای شا&= #1607;نامه مطرح است. داستان سیاوش، رستم و سهراب، رستم و اسفندیار. خب! چنین داستان &= #1607;ایی، آن هم با آن زبان حماسی، واقعا هم زیباست، و ایرانی ها با شنیدن آن ها به هیجان می آیند. اما اینها فقط یکی دو لایه از شاهنامه است.

شاه= ;نامه لایه های فراوان دارد، که برشمردن آنه&#= 1575; لازم است. مثلا تاثیر شاهنامه در زبان فارسی، و ادبیات پس از آن. یا این نکته مهم، که زبان فارسی ب&= #1575; شاهنامه ریشه می گیرد. کم نیستند کسانی، از جمله خودِ من، که چنین اعتقادی دارند.

شاه= ;نامه فردوسی در واقع آغاز ادبیات فارسی است. پیش از آن کسا= نی چون رودکی بوده اند و بی گمان آثار ارزشمندی دا&#= 1588;ته اند، که در دسترس نیست. اما تاثیر عظیم فردوسی را در شاعران بزرگی چون حا&= #1601;ظ و سعدی و نظامی می بینیم. حتی در= مولوی. تاثیر شاهنامه و اندیشه فردوسی در اهل تصوف را نمی توان انکارکرد.

شاهنامه لایه های فراوان دارد، که برشمردن آنه= ا لازم است. مثلا تاثیر شاهنامه در زبان فارسی، و ادبیات پس از آن. یا این نکته مهم، که زبان فارسی ب= ;ا شاهنامه ریشه می گیرد= ;.
<= /b>

سخ= 606; پیوسته و سخن گسسته

"لا= یه های ناشناخته شاهنامه به این ها محدود = نمی شود. مثلا ما آ= ;گاهی به بخش بزرگی از تاریخ ساسانیان را مدیون شاهنامه هستیم، که از این دید دارای اهمیت زیادی است. بسیاری از ایرانی ها تصور می کنند، که چون فردوسی اینها را به شعر درآورده ارزش ادبی دارند، و نه ارزش تاریخی. این در حالی است که زبان درست نوشتاری از دید اندیشمن&#= 1583;انی چون فردوسی زبان شعر بوده، یعنی سخن پیوسته را بر نثر، که سخن گسسته بوده، ترجیح می داده اند." =

آقا= ;ی خالقی مطلق می گوید: "از این گذشته دقت نظر فردوسی به نقل قوانین دوره ساسانی، و آداب ورسوم آن دوره، چه در خانواده، چه در جامعه، و چه در دربار کمتر مورد توجه واقع شده. مثلا در این زمینه به کمک های اجتم&= #1575;عی در دورة ساسا&= #1606;یان برمی خوریم. آیا جای حیرت نیست، که در دوره ساسانیان، مثل همین دولت آلمان ت&= #1575; همین سالهای اخیر، سازمان دولتی مشخصی برای کمک به مردم وجود داشته است؟ شواهد زیادی در شاهنامه هست، که در زمان ساسانی&#= 1575;ن چنین موسسه <= span dir=3DLTR>hی وجود خارجی داشته است."

" چنین سازمان یا موسسه ای زاییده ذهن فردوسی نبود&#= 1607;، بلکه از مناب&= #1593; معتبر برداشت شده است. برخی متون عربی بج&= #1575; مانده از آن روزگار هم بر این امر تاکی&= #1583; می کنند. در آن زمان از طریق چنین سازمان&#= 1740; به تاجران ورشکسته، یا دهقانانی که &= #1605;حصولشان را سرما می زد، یا اشخاص تنگدست کمک م&= #1740; شد. حتی هزینه آموزش فرزندان کسا&#= 1606;ی، که به دلیل ورشکستگی و غیره نمی توانستند از عهدة کار برآیند، تامین می شد. ی= ;ا این که بیکاران و تنگدستان به این موسسات م&= #1585;اجعه می کردند، و روزانه سه لیتر سهمیه شراب می گرفتند. اشتباه نشود. شراب در آن دوران مصرف غذایی داشته&#= 1548; و نه غیر از آن= ;... چنین نکاتی در شاهنامه فردوسی از دید همین مردمی که ادعا می کنند با شاهنامه زندگی کرده اند پنهان مانده است."

چر= 575; بخش افسانه ای و اسطوره ای شاهنامه، و نه بخش تاریخی آن، ب&= #1740;شتر مورد توجه مردم قرار می گرفته و می گیرد؟ فکر نمی کنید که چنین توجهی در ابتدا از یک ضرورت تاریخی سرچشمه می گرفته؟<= o:p>

ضرو= ;رت تاریخی بجای خود. اما برای مردم عموما، &= #1608; مثلا برای مردم همین آلمان, قصه و نمایش و این جور چیزها همیشه جذابیت بیشتری دارد. در آن دوران ه= م، صرفنظر از آن ضرورت تاریخی، مردمی که کار = می کردند و خسته می شدند و می خواستند تفر&#= 1740;حی کنند پای این قصه ها می نشستند. آنها سواد خواندن و نوشتن نداشتند، که &= #1576;توانند شاهنامه را از آغاز تا انجام بخوانند و با لایه های گوناگون آن آشنا شوند. بل= که بیشتر به حرف نقالها گوش می سپردند.

بن= 575;براین می توان چنین استنباط کرد که بخش بزرگی از شاهنامه ا&= #1586; حوزه ادبیات خارج است، و در حوزه تاریخ و سنته&= #1575;ی فرهنگی و اجت&= #1605;اعی و غیره قرار م= ی گیرد.

اقل= ;ا دو سوم شاهنامه خارج از حوزة ادبیات است. در این دو سوم= بسیار چیزها در مورد سنتها در خانواده ، آداب لشگری و کشوری هست، که برای شیفت&= #1711;ان افسانه جالب نیست.

نقا= ;لی هم که از رستم و سهراب صحبت می کند نمی تو= اند به همه جزییا&= #1578;ی که در شاهنامه هست توجه کند. بیشتر صحبت بر سر این است که چگونه رستم به شکار رفت، رخش گم شد، تهمینه و رستم چطور با هم روبرو شدن&= #1583; و غیره و غیره. در حالی که اگر شما به همین داستانها هم که مراجعه کنید و در جزییاتشان دقیق شوید به آیین های مختلف خانوادگی و قومی و ملی پی می برید.

کاف= ;ی است از این دید به شاهنامه مراجعه کنید و ببینید که مثلا بجز پرچم کشور هر قوم و خانواده ای برای خودش پر&= #1670;م و علامتی داشته، و یا موسیقی مرسو&#= 1605; چه بوده، و یا چه مثل هایی مرسوم بوده، &= #1608; یا اعتقادات مردم چگونه بوده. بیان چن= ین چیزهایی نه در حوصله نقال بوده، و نه در حوصله نقل شنو.

شم= 575; در پژوهش هاتان تا چه اندازه به درگیری های آیینی میان ق&= #1607;رمان های شاهنامه پرداخته اید&#= 1567;

من در این زمینه در یادداشت های شاهنامه خیلی مفصل نوشته ام. در و= ;اقع بیت به بیت آنها را دنبال کرده ام.

اغ= 604;ب شاهنامه های معتبر دنیا در خارج از ایران منتشر شده اند. پس از شاهنامه چاپ مسکو، چشم علاقمندان ف&#= 1585;هنگ ایرانی به شاهنامه شما روشن! خود شما چی فکر می کنید؟

من در این باره نظری ندارم.<= span dir=3DLTR>

از:

http://www.bbc.co.uk/persian= /arts/story/2008/05/080527_an-js-khaleghi-interview.shtml