خاطرات حمز= 07; فراهتی: از مرگ صمد بهرنگی و سعي= 583; سلطانپور

ž= 2;اطرات حمزه فراهتی: از مرگ صمد بهرنگی و سعيد سلطانپور

مسعود بهنود
روزنامه نگار مستقل= <= /span>

نزديک به چهل سال بعد از مرگ صمد بهرنگی که در زمان خود يکی از بزرگ ترين تبليغات عليه رژيم سابق را به دن= بال آورد و دستگا&= #1607; امنيتی حکومت سلطنت&#= 1740; را در افکارعمومی و روشنفکران متهم به کشتن نويسنده ماه&#= 1740; سياه کوچولو کرد، حمزه فراهتی فعال سياسی و همراه صمد بهرنگی؛ در کتاب خاطرات خود پرده از راز مرگ صمد بر می دارد و از نياز جامعه آن روز&= #1740; ايران به شهيد می گويد.=

کتا= ;ب خاطرات حمزه فراهتی با عنوان از آن سال ها و سال های ديگر از تکان دهنده ترين خاطرات فعالان سياس&#= 1740; روزگاران سپری شده است، روزگارانی که به نظر می رسد در ميان هزاران تن از جان به دربردگان مب&#= 1575;رزات آن دوران، به تازگی رغبتی به سوی شکافتن مسائل آن پديد آمده است.

فرا= ;هتی، متولد يکی از محلات قديمی تبريز از نسل&= #1740; است که بعد از کودتای بيست و هشت مرداد (1332 خورشيدی) با روايت ها و افسانه های مربوط به آن بزرگ شدند و مقاومت در برابر آن چه در نظرشان ظلم حکومت خوانده می شد، آرزويشان شد و همين آنان را به خواندن کتاب های ممنوع کمونيستی و جذب به آرمان های عدالت جويانه چپ کشاند.

چه موهب= 8;ی است که نمی توان احساس س= ;وختن را به همان گرمی به کسی منتقل کرد، وگرنه جهان يکسره تاول م= ;ی شد

حمزه فراهتی در کتاب خاطراتش

وی در سال ۱۳۴۲ به عنوان افسر دامپزشک از دانشکده فارغ التحصي&#= 1604; شد، در کسوت نظامی به علت تخصص خود در دهات و روستاها می گشت و آن ظلم و عدالت جوئی در جانش بيدارتر می شد و او را در جست وجوی همصداها و همفکرهائی قرار می داد که در کوهنوردی ها&#= 1740; جمعی، کتابخوانی ها، اردوهای ورزشی همديگر را پيدا می کردند.

حمز= ;ه فراهتی که برای کتاب خود از راوی ثانی [سوم شخص] بهره گرفته و خود را "او" قرار داده اس&= #1578; در ابتدای کتاب تاکيد م&= #1740; کند که هيچ جا از تخيل بهره نگرفته و هر چه می نويسد ديده هائی است که مسووليت سطر سطرش را می پذيرد. او نوشته "ميلی قوی به فاصله گرفتن از خودم، يا دقيق تر بگويم، به بيرون آمدن از خود و نگريستن در خود از زاويه نگاه سوم شخص&= #1740; بی طرف، باعث شد که در سرتاسر اين نوشته به عنوان او و سوم شخص ظاهر شوم. من مسووليت او را نيز بر عهده می گيرم."

او= 580; تراژدی: صمد، ارس و ...

جائی که صمد ايستاده بود، آب حتی به بالاتر از نافش نمی رسيد. او خود را در مسير آ= 6; ول کرد. سرشاž= 5; از شوق و شعف تلالو تابش طلائی خورشيد روی سطح آب، پنجاه متری شنا نکرده بود که صدای فرياد صمد را شنيد "دکتر! دکتر!" برگشت و ديد صمد تا بالای شانه هايش توی آب است و هراسان دست و پا می زند
<= /b>

=

برگرفته از متن کتاب<= /span>

اوج تراژدی زندگ&#= 1740; کسی که تمامی سال های جوان&= #1740; خود را در خانه تيمی، نگران از تعقيب و مراقبت و شنا&= #1582;ته شدن، در حال فرار از دست پليس گذرانده، نه در شکنجه گاه ها، سلول های انفرادی، انشعاب های سياسی، اعدام ده ها دوست و آشنا، تجربه از نزديک با سرز&= #1605;ين رويائی شوراها – که سرابی دردناک بود – بلکه در ماجرائی می گذرد که زندگ&= #1740; وی را در روز نهم شهريور <= span lang=3DFA style=3D'mso-bidi-language:FA'>۱۳۴۷ در هم می ريزد. روزی که او با لباس افسری و عنوان دکتر، نشسته بر اسب و دور از چشم فرماندهان يک غيرنظامی را هم با اسب ارتش به منطقه نظامی مرزی برده است.

"رو= دخانه در طرف ايران نسبتا آرام و در طرف ساحل شوروی کمی مغشوش و تند بود. جائی که صمد ايستاده بود، آب حتی به بالاتر از نافش نمی رسيد. او خود را در مسير آب ول کرد. سرشار از شوق و شعف تلالو تابش طلائی خورشيد روی سطح آب، پنجاه متری شنا نکرده بود که صدای فرياد صمد را شنيد "دکتر! دکتر!" برگشت و ديد صمد تا بالای شانه هايش توی آب است و هراسان دست و پا می زند. او چرخ زد و در خلاف جهت آب شروع کرد شنا به سمتی که دست و پا می زد. نصف راه را شنا کرده بود که سومين بار صدای صمد را شنيد ..."

"جر= يان تند آب صمد را بلعيد. او ديد که صمد ناپدي&= #1583; شد. ديد که جهان خاموش شد ديوانه وار، در ميان آب های کدر اين طرف و آن طرف زد. به هر جائی دست اند&= #1575;خت. ته رودخانه را کاويد. صدايشان ژاندارم ها را هم به صحنه کشاند. دقايق&= #1740; گذشته بود با اندک رمقی که برايش مانده بود، خود را به پای رس رودحانه کشاند. سربازها دست دراز کردند و = او را بيرون کشيدند. خاموشی دنيا را ديد، ناباور تمام ذهن را کاويد مگر راهی پيدا کند. هيچ راهی وجود نداشت. صمد ناپديد شده و سکوت مرگ حکمفرما بود."


مرگ صمد بهرنگی، خالق داستان ماهی سياه کوچولو بحث برانگيز شد و= ; انگشت اتهام به سوی دستگاه امنيتی رژيم پهلوی چرخيد= =

در تهران و تبري&= #1586;، جامعه روشنفکری در کار تشييع جنازه و هضم مرگ صمد بهرنگی بود که از دو سه سال پيش با نوشتن چند مقاله به عنو&= #1575;ن يک معلم ساده دل و عاشق بچه ها خود را به م= ;حافل روشنفکری شناسانده بود. در همان ساعت ها و روزها ، حمزه = فراهتی گرفتار سئوال و جواب های ضد اطلاعات ارت&#= 1588; بود چرا که هم برخلاف مقررات يک غيرنظامی را وارد محوطه مرزی نظامی کرده بود و ديگر اين که آن کس صمد بهرنگی بود.

"او زير فشار روح&= #1740; و روانی شديد&= #1740; است، وقتی ماموران ضد اطلاعات به خانه اش ريخته و کتاب = های مارکيستی ممنوع يافته اند، سئوال و جواب ها شروع شد، در يک لحظه چکشی را که کنار پاسگاه افتاده بود برداشت و با تمام قوا بر سر کوبيد. خون فواره زد. درد شکستنی که هنوز بعد از س= ی و هشت سال هنوز گاه در سرش می پيچد. دست بند به دستش زدند و با سر باندپيچی در جيپ نشانده شد."

شه= 610;د، واجب تر از نان شب

اما مرگ آفريننده چو= ;خ بختيار به آ= 06; سادگی نبود. جامعه معترض روشنفکری [ مهم ترينشان جلال آل احمد و غلامحسين ساعدی که کاشف و معرف صمد بود] از همان لحظات اول که خبر حادثه به تهران رسيد، آماده بود که ساواک را در صندلی متهم بنشاند. در تشييع جنازه انبوهی از مردم، روشنفکران و جوانان شرکت دارند و او نيست. غيبتی ظاهرا غير موجه، که اگر نگوئيم خشم، حداقل کنجکا&#= 1608;ی ها را بر می انگيخت بر سر زبان ها بود: آن افسری که م= ی گويد با صمد بوده، کيست. کو پس. کجاست؟=

حمز= ;ه فراهتی نوشته است "مهم تر اين که صمد نويسنده ماه= ;ی سياه کوچولو و ۲&= #1780; ساعت در خواب و بيدار&= #1740; در شرايطی مرده بود که نسل جديد انقلابی به قهرمانی شهيد بيش از نان شب نياز داشت." تا سال ها بعد از آن روز، به آمار ثبت احوال آذربايجان، خانواده های آن سامان نام فرزندان خود را "صمد"، "اولدوز" و نام ديگری از ساخته های بهرنگی را گذاشتند.

حتی اگر جلال آل احمد با نوشتن صمد و افسانه عوام مقاله ای که علامت سئوال&#= 1740; بزرگ در برابر واقعيت غرق صمد بهرنگی کاشت، آن را نمی نوشت، و کاری را نمی کرد که کرد، جامعه آمادگ&#= 1740; داشت که مرگ را باور نکند. شهادت برازنده تر ب&= #1608;د. صمد بهرنگی بعد از آن خواننده گان بسيار يافت و حتی مقالاتی که خود قصد داشت در آن ها تجديد نظر کند هم دست به دست گشت، ماه&= #1740; سياه کوچولويش چاپ شد و جايزه معتبر هانس کريستي&#= 1606; آندرسون را برد. اين يک سو= ;ی حکايت بود.

سوی ديگر حکايت "حمزه" [ يا به قول صمد آقای دکتر] وجود داشت که نزديک ترين دوستش را از دست داده و در نگاه اين و آن در صندلی اتهامی وحشتبار هم نشانده شده بود. آيا همين نبود که حمزه فراهتی را بعد از نهم شهريور چريک&#= 1740; واقعی و بی پروا و از جان گذشته کرد. چنان کرد که کوتاه مدتی بعد، به زندان افتاد و چند سالی بعد که ديگر عملا خود را عضوی از جريان مبارزه مسلحانه عليه رژيم شاه می ديد، همبند بزرگان جنبش شد در زندانی که تا انقلاب سال 1357 در آن ماند.

جلا= ;ل آل احمد که حمزه فراهتی وی را از مهم ترين سازندگان داستان سر به نيست شدن صمد به دست رژيم پهلوی می داند، چند ماهی بعد برا&= #1740; او پيام می دهد: "به فراهتی بگوئيد صبور و بردبار باش&= #1583;. هدف او نيست بلکه لباسی است که بر تن دارد والا او را خوب می شناسيم" و باز جلوتر از اين آل آحمد شش ماهی بعد از مرگ صمد در نامه ای به منصور اوجی شاعر شيرازی می نويسد "...اما در باب صمد. درين ترديدی نيست که غرق شده. اما چون همه دلمان می خواست قصه بسازيم ساخت&#= 1610;م... خب ساختيم ديگر. آن مقاله را من به همين قصد نوشتم که مثلا تکنيک آن افسانه سازی را روشن کنم برای خودم. حيف که سرودستش شکسته ماند و هدايت کننده نبود به آن چه مرحوم نويسنده اش م&= #1740; خواست بگويد..."

بقي= ;ه کتاب پانزده و بيست صفحه ا= ی حمزه فراهتی شرح روزهای د&= #1588;وار مبارزه و فرار، تا سرانجام دستگيری و دادگاه و زندان است. با همه نامداران در همان جاست که آشنا می شود و تا نوروز سال = ۵۶ که با فضای باز سياسی وضعيت زندانيان سياسی بهتر شده است و زندانبانان محترم تر و او هم آزادی را نصيب می برد.

از جمله ياران زندان او، سع&= #1610;د سلطانپور، شاعر و نويسنده ای که الگوی ديگری بود برای نسلی که قهرمان می خواست و بعد از صمد و خسرو گلسرخی وی را برگزيده بود. اشعار سلطانپور را جوانان مبار&#= 1586;ه در زير شکنجه و در زندان ها می خواندند. او قهرمان و الگوی جوان چپ بود. در زندان بين وی و حمزه که هر د= ;و خود را فدايی خلق می دانند؛ رشته الفتی برقرار می شود.

چني= ;ن است که نويسنده کتاب از آن سال ها... همراه شب های شعر انستيتو گوته است [مهر= ۵۶]؛ همان جا که مردم برای سعيد سلطانپور و هم فريدون تنکابنی و محسن يلفانی همسلولان ديگر او ابراز احساسات می کردند. شب هاي= ی که در پايانش موقع شعرخوانی سلطانپور، جو خشونت بالا گرفت و تحصنی ساخته شد و مردمی در خيابان ريختند.

در ¦= 2;ی آن حوادث، فکر و شوق کار علنی در سر گروهی از فعالين سياس&#= 1740; افتاد که پيش از آن هوادار فداکردن جان، به قصد به حرکت آوردن موتور بزرگ بودند. حاصل همين گف&= #1578;گوها، تصميم به سفر سعيد سلطانپور به اروپا برای بسيج مخالفان و جلب توجه جهانی به نهضتی شد که تصور می رفت روزهای زياد&#= 1740; را بايد در خيابان بگذراند تا مقاومت ارتش و ساواک به هم ريزد.

حمز= ;ه فراهتی بار ديگر با روشنفکری محبوب جامعه همراه می شود، اين بار نه با لباس نظامی به منطقه مرزی ارس، بلکه به اروپا و برای سخنرانی ها و جلسات تشکيلاتی. اما اين بار نيز سرنوشت دامی در راه راوی خاطره نهاده است.

فراهتی و سلطانپور با يک نماينده راديکال پارلمان = 6;ريتانيا=

تر= 575;ژدی دوم در راه

در جريان ديدار اروپايی سعيد سلطانپور، پايگاه اصلی رم، پايتخت ايتاليا، است که دوستی در آن جا خانه ای در اختيارشان نهاده؛ غروب&#= 1740; است، نامزد سعيد هم همراهشان است و گردش کنان در حاشيه رود تيبر می گردند. سعيد سلطانپور را سال ها زندان و فعاليت های شديد سياسی و اين چند ماه سفر پرحادثه و پر برخورد، حساس کرده است. در اين شب تاريک ناگهان خود را از دو همرا= ه جدا می کند و "اول بطری ويسکی و بعد خودش را در رودخانه انداخت."

راو= ;ی خاطرات حمزه فراهتی می نويسد: "در لحظه ای صحنه های ارس و مرگ صمد، بعد از ده سال در برابر چشمش زنده شد، چون گلوله ای رها گشت تا محلی که سعيد خود را آن جا در رودخانه انداخته بود. = با کت و شلوار می دويد تا در جهت سايه مبهم سعيد شيرجه زد. رود تيبر برخلاف ارس يکی دو متر پائين تر از خشکی جاری است و هر طرفش با سنگ و سيمان سد بند&= #1740; شده است. او می دانست که شنا&= #1740; سعيد بهتر از صمد نيست و بدتر اينک ه سعيد مست و کله پاست. می دانست اگر سعيد هم غرق شود او چاره ا= ی جز کشتن خود نخواهد داشت."

اين جاست که راوی تصميم می گيرد که از آب به در نيايد؛ سعيد سلطانپور را &= #1583;ر آب گرفته اما هر چه می کند در تاريکی شب نه دست او به ديواره رود م&= #1740; گيرد و نه صدا= ی فرياد کمک نامزد سعيد سلطانپور به جايی می رسد... سرانجام چنگ به ميله ای می گيرد که گويا برای مهار قايق ها در ديواره رود تعبيه کرده اند.

آقا= ;ی فراهتی نوشته: "هنوز بعد نزديک سی سال شب هائی کابوس می بينم و به وحشت از خواب می پرم، با اين خيال که سعيد شاعر انقلابی هم غرق شده و چه کسی بايد باور کند که شگرد حمزه بردن نويسندگان و هنرمندان دم رودخانه و غرق کردن آن ها نيست. چه کس= ;ی حتی شهادت مهناز نامزد سعيد را باور خواهد کرد."

از اين فاجعه دوم با بار سنگينی بيرون می آيد. از ياد می برد که همه داراي&= #1740; خود را در اين بازی به رود سپرده اند؛ سيلی محکمی در گوش سعيد م= ی نشاند، با اين فرياد پرخشم که فکر نکردی من ديگر چگونه بايد زندگی م&= #1740; کردم، و اين مضمون شعری است از سعيد سلطانپور که آن را به حمزه فراهتی تقديم کرده است:

سي= 604;ی زنگدار تو، جوهر جاودانه شد
خشم هراسبار تو، جذبه بيکرانه شد
ای غم جاودانه ام، شادی بيکرانه ام
شور من و قرار من، زحمه ماندگار شد

[کت= 5;ب از کشتارگاه= ; سعيد سلطانپور. شعر رفيق: به رفيق راهم حمزه فراهتی]<= o:p>

در= 587; های زندگی

شاد= ;مانی روزهای انقلاب دير نمی ماند. اين گروه از چريک های فدائی، در زمانی که تز مبارزه مسلحانه را ترک گفته و فعاليت سياس&#= 1578; علنی و شفاف را خواستار شده اند، اما از فشار سرکو&= #1576; در امان نمی مانند گرچه کمی ديرتر از ديگران نوبتشان می رسد که در صف دراز دستگير&#= 1740; ها، محاکمات کوتاه و اعدام ها قرار گيرند. از آن جمله است سعيد سلطانپور که در شب ازدواجش، از پای سفره عقد "برای پاسخ دادن به چند تا سئوال" می رود و ديگر باز نمی گردد. درد آن سيلی که بر گوش سعيد خواباند در دل حمزه جاودانه می شود.

حمزه فراهتی و مهرداد پاکزاد در يک= ;ی از جلسات فعالان سياس= ی چپ در خا= 85;ج از ايران

راو= ;ی کتاب کوتاه مدتی بعد، بار ديگر ميهمان زندان اوين م&= #1740; شود، در پی آزادی، بار ديگر زندگی مخفی و اين بار فرار از رود ارس و رسيدن به سرزمينی که به نوشته وی آن "سرزمين رويائی که برای خود افسانه اش را ساخته بوديم، رفتيم و ديديم از سرزمين استبداد زده خودمان عقب افتاده تر بو&= #1583;".

راو= ;ی خاطره از آن سال ها... که به نوشته خود اينک هر شب تا صبح در تاکسی خود نشسته و در فرودگاه برلين منتظر مسافر است، با نثری بی ادعا و نرم گذر از اين ميان موج های هايل را با قبول گوناگونی انسان ها، ضعف های انسانی، با ياد قهرمانی و ايثار صدها نفری که هم نسل وی بودند پايان می برد.=

شرح آن روزگاران و از جمله روزهای پردلهره ای و مرگباری را که موجب شد تا زادگاهش تبريز و محله اميرخيزش را رها کند با يادگاران گلوله های جنگ ستارخان و مستبدان هنوز بر ديوارهايش. روزهائی که وحشت موجب شد از ارس، همان آب که صمد را با خود برد و زندگی وی را دگرگون کرد بگذرد و پسرچند ماهه خود را در بغل بگيرد که از سرما منجمد نشود، تا زنده بماند.

بخش= ; ...و سال های ديگر<= /b> کتاب خاطرات حمزه فراهتی است که به نوشته خودش حتی" شرح آن را به فرزندانم که اين جا در دل تمدنی نوع ديگر بزرگ شده اند نمی توانم گفت. آن ها در نمی يابند و ممکن است بگويند بابا چرا به وکيلت اطلاع ندادی؟!"

بدي= ;ن گونه است که نشر فروغ برلين کتابی پربرگ از خاطرات همزه فراهتی به دست داده است = که از آثار ماندگار و از سندهای دست اول نسلی سوخته در روزگاری سپر&#= 1740; شده است. گرچه به نوشته وی " چه موهبتی است که نمی توان احساس سوختن را به همان گرمی به کسی منتقل کرد، وگرنه جهان يکسره تاول می شد." =

از:

http://www.bbc.co.uk/pe= rsian/arts/story/ 2006/1= 1/ 061120= _mv-mb-samad-hamze.shtml