مردی که کتاب را می فهمید

سیروس علی نژاد

کتابفروشی خوارزمی مقابل دانشگاه تهران هیچگاه چنین جمعیتی به خود ندیده بود. بیشتر اهالی نشر و پاره ای از اهالی کتاب در ساعت ۹ صبح، مقابل آن جمع آمده بودند؛ در حالی که کرکره کتابفروشی پایین بود، دکور آن تغییر کرده و این بار یکسره سیاه پوش بود.

علیرضا حیدری خواجه پور، بنیانگذار انتشارات خوارزمی بود

علیرضا حیدری خواجه پور، بنیانگذار انتشارات خوارزمی روز پنجشنبه به هنگام راه پیمایی در میگون بر اثر سکته قلبی درگذشت.

او مردی بود که اگر روزی تاریخ نشر ایران نوشته شود، فصل بزرگی به او اختصاص خواهد یافت. پیش از او چاپ کتاب در ایران در این سطح از سلیقه نبود.

در شکل هیچگاه پیش از او کتاب چنین خوش ریخت در نمی آمد و در محتوا پس از انتشارات فرانکلین که بحثش جداگانه است و جای دیگری در تاریخ نشر ایران دارد، هیچ ناشری به پای او نمی رسید؛ در بین ناشران بخش خصوصی هم او نخستین ناشری بود که ویراستاری را بطور جدی وارد کتاب کرد.

در انتخاب کتاب هم چندان دقیق و فرهیخته بود که هر کتابی را که انتشارات خوارزمی چاپ و منتشر می کرد، می شد چشم بسته خرید. وقتی کتاب چاپ خوارزمی را به دست می گرفتید احساس می کردید هیچ کس کتاب را به قدر او نمی فهمد.

فروشگاه بزرگی که او برای کتاب تاسیس کرد نیز در زمان خود یگانه بود. کتابفروشی خوارزمی در سالهای اولیه دهه پنجاه شمسی دایر شد، ( اگرچه انتشارات خوارزمی در سال ۱۳۴۷ تأسیس شده بود ) و از اولین کتابفروشی هایی بود که وقتی عابران اهل کتاب به ویترین آن نگاه می کردند می دانستند کدام کتابها تازه منتشر شده است.

چند بار نیز این کتابفروشی شاهد دکورهای بی نظیری بود که هر کتابخوانی را به یاد کتابفروشی های اروپا می انداخت. زمانی که کتاب مقالات شمس را منتشر کرد، تمام ویترین کتابفروشی یکسره به این کار اختصاص یافت، با تغییر دکوری که تنها به مدد متقال درست شده بود.

کتاب دیگری که به هنگام انتشار چنین اهمیتی یافت "جزیره سرگردانی" سیمین دانشور بود که می گفتند در ۸۸ هزار نسخه منتشر شده است، تیراژی که هیچگاه هیچ رمانی در ایران در چاپ اول به پای آن نرسیده است.

حیدری نه تنها در قد و قواره بلکه در کارش یک سروگردن از دیگر ناشران و همتایان خود بلندتر بود. پاره ای از بهترین کتابهای بازار نشر ایران را او منتشر کرد. ضد خاطرات آندره مالرو، پیرمرد و دریا از همینگوی و مقالات شمس از جمله این کتابها بشمار می روند. عیب او این بود که همواره در کار نشر تأخیر داشت. بسیاری از نویسندگان و مترجمان از او شکوه داشتند که کارشان را سالهای دراز نگه داشته و به چاپ نسپرده است.

یک کار مهم دیگر علیرضا حیدری راه انداختن انتشارات دانشگاه آریامهر ( شریف فعلی) بود. زمانی که سید حسین نصر ریاست این دانشگاه را به عهده داشت از او دعوت کرد تا انتشارات دانشگاه را راه بیندازد و او به خوبی از عهدۀ این کار برآمد.

او بی تردید از نامهای ماندگار نشر ایران است.

درگذشت ناشر اثر آفرین

سید ابوالحسن مختاباد
روزنامه نگار کتاب و صنعت نشر

علیرضا حیدری، مدیر انتشارات خوارزمی، پنج شنبه گذشته دراثر ایست قلبی درگذشت و صبح یکشنبه(۱۸شهریور) پیکرش با حضور جمعی از ناشران صاحب نام و چهره های شناخته شده عرصه فکر و فرهنگ از مقابل انتشارات خوارزمی تشییع و در کرج به خاک سپرده شد.

علیرضا حیدری، مدیر انتشارات خوارزمی

با درگذشت حیدری به نظر می رسد، انتشارات خوارزمی با تمامی آثار منتشره و منتشر نشده اش، در انتشارات امیر کبیر ادغام شود، چون دو سوم سهام این شرکت را عبدالرحیم جعفری، مدیر و صاحب اصلی انتشارات امیر کبیر پیش از انقلاب خریده بود.

پس از انقلاب هم با تصاحب انتشارات امیر کبیر از سوی سازمان تبلیغات اسلامی، تمامی متعلقات و توابع امیرکبیر دراختیار سازمان تبلیغات اسلامی قرارگرفت که انتشارات خوارزمی از جمله آنها بود. اما تا زمانی که حیدری در قید حیات بود، تلاشهای دست اندرکاران کنونی امیرکبیر برای تصاحب این شرکت به سرانجامی نینجامید. علت چشم داشتن امیرکبیر وبرخی نهادهای دیگر به تصاحب این انتشاراتی، به گنجینه ای از کتاب بازمی گردد که این ناشر کهنه کار در طول حیات ۴ دهه ای خود به بازار نشر عرضه کرد.

آثاری از مجتبی مینوی، غلامحسین یوسفی، نجف دریابندری، ابوالحسن نجفی، رضا سید حسینی، محمد علی موحد، فریدون آدمیت، فتح الله مجتبایی، عزت الله فولادوند، محمد حسن لطفی،پرویز ناتل خانلری،محمد قاضی که هر کدام ازاین افراد برای یک ناشر سرمایه ای به شمار می آیند.

برخی از این کتابها که با آرم درخت دانش معروف خوارزمی منتشر شده اند، هم اینک در زمره کتاب های کلاسیک عرصه نشر و فرهنگ به شمار می روند. کتابهایی چون آثار نیکوس کازانتزاکیس با ترجمه محمد قاضی، آثار ای. ال. دکتروف و داستایوسکی، تصحیح گلستان و بوستان سعدی، تصحیح حافظ خانلری، تصحیح مقالات شمس دکتر موحد، کتابهایی از مجتبی مینوی، ترجمه آثار کلاسیک فلسفه غرب (مجموعه آثار افلاتون وارسطو با ترجمه محمد حسن لطفی)، جامعه باز ودشمنان آن( از کارل پوپر با ترجمه فولادوند)، امیر کبیر وایران ( فریدون آدمیت) از این دسته هستند.

حیدری به لحاظ کاری ناشری با دانش و بصیرت بود و ابتکارات و تلاش هایی که وی در عرصه نشر انجام داد، نامش را به عنوان ناشری خبره و ممتاز در عرصه نشر ماندگار کرده است.

وی از همان ابتدای تاسیس شرکت انتشاراتی خوارزمی مدیرعامل آن بود و توانست برنامه و سیاستی دقیق را برای مجموعه سازی در حوزه های مختلف فکری و فرهنگی ارائه کند تا هر کتاب در جایگاه درست و خاص خود منتشر شود.

سفارش تالیف یا ترجمه و تصحیح ۸۰ درصد از نزدیک به ۷۰۰ کتاب این انتشاراتی را خود حیدری سامان می داد و البته در تولید آنها هم دقت و وسواسی شگفت انگیز به خرج می داد که گاه کار را به برخی کدورتها میان وی و اهالی نشر می کشاند.

وی حتی برای طراحی یکسان جلد کتابهایش بارها مشورت کرد و کارهای ناشران خارجی موفق دراین عرصه را از نظر می گذراند، به همین دلیل هم تمام کتابهاى خوارزمى شکل مشخص و خاصى دارند.

وی در زمینه شناخت رنگها و چاپ کتاب هم خبره بود و اجازه نهایی چاپ کتاب را خود صادر می کرد. همچنانکه دانش وسیعی در صحافی کتاب داشت و آن را از مهمترین کارهای یک ناشر می دانست و می گفت: "تمام زحمات ما براى این است که وقتى کتاب به دست خواننده مى رسد، تمیزباشد، خوب ورق بخورد، صفحاتش بالا و پایین نباشد، قشنگ باز شود، خوب دوخته شود، بر خودش سوار باشد و نظایر اینها. یعنىاگر شما جلد کتاب را بکنید، کتاب سرجایش مى ماند و روى جلد سوار نیست. براى همین است که حتّى کتابهاى بسیار کهنه خوارزمى هنوز اوراق نشده است."

وی نخستین ناشری بود که تیراژکتاب را ذکر و نیز برای بخش مالی واداری نشر خود سیستمی جداگانه طراحی کرد وبرای این کار برای کارکنان این بخش دوره ای آموزشی در هند و یکی ازشرکتهای معظم آمریکایی برقرار کرد.

انتشارات خوارزمی در سال ۱۳۴۸ با همت گروهی از دبیران دبیرستان خوارزمی تهران که در زمان خود از بهترین دبیرستان های تهران بود، تاسیس شد.

	رضا سیدحسینی در مراسم تشییع جنازه علیرضا حیدری، مدیر انتشارات خوارزمی

پرویز شهریاری دراین زمینه تا حدودی پیشگام بود. آنها اقدام به خرید سرقفلی مغازهای در جلو دانشگاه تهران کردند و همچنین دفتری را نیز در خیابان دانشگاه تهران برای کارهای نشر اجاره کردند وحیدری نیز به دلیل سابقه کارش (سردبیری مجله سخن و تجربه مدیریت انتشارات دانشگاه آریامهر، صنعتی شریف کنونی، درکنار دکتر حسین نصر) از بدو تاسیس به عنوان مدیر عامل این انتشاراتی منصوب شد.

اوج کاری این موسسه انتشاراتی در سالهای دهه پنجاه بود و البته در دوره وزارت مهاجرانی نیز آثار درخشانی را منتشر کرد. برخی از کتابهای این انتشاراتی به دلیل مواجهه با سانسور اصولا به اداره کتاب ارسال نشد که از جمله آنها مجموعه آثار فروید است که تمامی مراحل آماده سازی تا قبل از چاپ آن چند سالی است که آماده شده، اما هنوز به ارشاد ارسال نشده است.

پیش از انقلاب هم برخی ازکتابهای این ناشر با سانسور مواجه شد که از جمله آنها کتاب "در خدمت وخیانت روشنفکران" جلال آل احمد بود که پس از ۷ سال توقیف در ابتدای انقلاب ارائه شد.

اکنون و با درگذشت حیدری، مهمترین پرسشی که فراروی اهالی فرهنگ و نشر قرار دارد، آینده این نهاد انتشاراتی مهم است و گنجینه ای از کتابهای منتشر شده و منتشر نشده و بعضا نایاب آن که مشخص نیست چه سرانجامی خواهد یافت.

برگرفته از بی بی سی

بازگشتwww.perslit.com