کلام عارفا= 06; پارسی گوی در آثار نجيب محفوظ

ª= 5;لام عارفان پارسی گوی در آثار نجيب محفوظ

خسرو ناقد
پژوهشگر و نويسنده ايرانی - آلم= 5;ن <= /span>


نجيب محفوظ در جشن تولد هشتاد سالگی ž= 2;ود=

نجيب محفوظ، نويسنده‌ نامدار مصری و برنده جايزه نوبل ا&= #1583;بيات سال ۱۹۸۸= ميلادی، در سحرگاه چهار شنبه سی ام اوت ۲۰۰۶ (هشت= م شهريور ۱۳= ;۸۵) &= #1583;ر سن ۹۴ سالگی ديده از جهان فرو بست.

با مرگ نجيب محفوظ، يکی از برجسته ‌ت&= #1585;ين داستان ‌سرا&#= 1610;ان معاصر شرق و شايد "آخرين نواده‌ شهرزاد قصه‌ گو" از ميان ما رفت.

محف= ;وظ ميان سالهای <= /span>۱۹۳۰ تا ۱۹۳۴ در دانشگا&#= 1607; قاهره، ادبيات و فلس&= #1601;ه آموخت ولی پايان ‌نامه&#= 8204; فوق‌ ليسانس خود را که با عنوان مفهوم زيبايی در فل&= #1587;فه اسلامی آغاž= 6; کرده بود به ‌= پايان نرساند.

آثا&#= 1585; نجيب محفوظ و خوانندگان فارسی زبان- برنامه جام جهان نما<= /p>
او از سال ۱۹۳۰ ميلادی، در کنار اشتغال در نهادهای دولتی به ‌رو&= #1586;نامه ‌نگاری و نوشتن داستان و رمان پرداخت.<= o:p>

محف= ;وظ از پايه ‌گذا&= #1585;ان رمان معاصر عرب است که الگوی خود را در نگاه و نگارش، متفکران و نويسندگان سرشناس مصر، طه حسين و توفيق حکيم قرار داده بود.

او گرچه کار خود را در آغاز با داستان کوتاه شروع کرد اما بعدها با نوشتن رمان "بچه ‌های محله ما" و در سال ۱۹۶۰ ميلادی با کتاب دزد و سگها نام خو= 83; را در صدر رمان ‌نويسا&#= 1606; عرب ‌زبان به = ‌ثبت رساند.

بچ= 607;‌ های محله ما<= /b> (أولاد حارتنا) همان رمانی است که = ابتدا به ‌صورت پاورقی در روزنامه الاهرام منتشر می ‌شد و پس از آنکه ادامه‌ انتشار آن ممنوع اعلام شد، در سال ۱۹۶۵ در بيروت ب&= #1607; ‌چاپ رسيد.

اين رمان نه ‌تنه&= #1575; جايزه نوبل ادبيات را سرانجام نصيب محفوظ ک&= #1585;د، بلکه انتشار آن ماجراها در پی داشت و برای محفوظ گرفتاريهای بسياری آفريد؛ تا آن&= #1580;ا که هنوز در بسياری از کشورهای عرب&#= 8204; زبان به‌ دشواری می‌ توان اين رمان را تهيه = کرد و تا همين اواخر، مجوز رسمی نشر و پخش آن در مصر صادر نشده بود.

محف= ;وظ در آثارش با توانايی و تبحر توانسته است سنت قصه‌ گويی در شرق را با تجربه‌ رمان ‌نويسی در غرب درهم آميزد از اين = ‌رو آثارش هم در کشورهای شرق&#= 1740; و در غرب خواهان و خواننده‌ بسيار دارد و به ‌زبانهای بسياری ترجمه و منتشر شده است.

ملحمة الحرافيش يکی از آثار نجيب محفوظ است که هنوز به ‌فارسی تر= ;جمه نشده و اين دž= 5; حالی است که او در اين رم= 5;ن دلبستگی خود به ‌ادبيات کلاسيک فارس= ی را به‌ نمايش گذاشته است

=

داس= ;تانها و رمانهای او سرشار از عناصر نمادي&#= 1606; شرقی و روايت = خيال‌ انگيز داستانهای تاريخی دور و نزديک سرزمينهای شرق مسلمان است.

او نه تنها معروفترين رمان‌ نويس جهان عرب، که از روشنفکران آ&#= 1586;ادانديش و آزادمنش به = ‌شمار می ‌رفت.

محف= ;وظ در همه حال با تروريسم و تعصب و تندرويهايی که جامعه مصر سالهاست با آن دست‌ به ‌گ= ريبان است، مخالفت و مقابله کرد و بارها نيز ب= ه ‌خاطر موضوع و مضمون داستانها و اظهارنظرها= 610;ش در معرض تهديد و تجاوز افراطگرايا= 606; قرار گرفت.

از ميان آثار او = موعظه‌ شيطان،جناي= 578;،گدا،رادوب&= #1610;س، دلداده فرعون،دزد و سگها،کوچه مدق و يک دو رمان و مجموعه‌ داستان ديگر به ‌فارسی نيز ترجمه شده‌ است.

رما= ;ن کوچه مدق را محفوظ در سال = ۱۹۴۷ نوشت اما چاپ اول آن در سال ۱۹۷۲ ميلادی در لبنان منتشر شد.

ترج= ;مه فارسی اين رمان که از معروفترين آثار محفوظ به ‌شمار می ‌= آيد در سال ۱۳۷۸ در ايران به‌ چاپ رسيد.

فيل= ;می سينمايی نيز به‌ نام کافه ستاره در ايران ساخته شد که ظاهراً اقتباسی آزاد از اين رمان است.

رما= ;ن رادوبيس، دلداده فرعون نيز يکی از رمانهای تاريخی - رومانتيک محفوظ است که برنده جايزه "قوت القلوب&qu= ot; مصر شد.

محف= ;وظ در رمان گدا = به ‌گونه ‌ای نمادين داستان زندگی "روشن= 601;کر جهان سومی" را که در برزخ سنت و مدرنيت&= #1607;، مشرق ‌زمين و مغرب‌ زمين گرفتار آماده به ‌تص&= #1608;ير کشيده است.

رمان بچه های محل جايزه نوبل ادبيات را نصيب محفوظ کرد اما هنوز= ; در بسياری از کشورهای عرب= ‌ زبان به‌ دشواری می‌ توان آن را تهيه کرد و ت= 5; همين او= 75;خر، مجوز رسمی نشر و پخش آن در مصر صادر نشده بود

عمر= ;، قهرمان اين رمان، نماد روشنفکری است چپگرا که اينک با از دس= ت ‌رفتن آرمانهايش، انسانی سترون، بی ‌ا&= #1606;گيزه و بی ‌هويت شده که از خود و خانواده‌ خود گريزان است.

رما= ;ن ملحمة الحرافيش يª= 5;ی ديگر از آثار محفوظ است که هنوز به ‌فار&= #1587;ی ترجمه نشده و اين در حالی است که محفوظ = در اين رمان دلبستگی خود به ‌ادبيات کلاسيک فارسی را به‌ نمايش گذاشته است.

ملح= ;مه به ‌معنای فتنه و جنگ عظيم است يا جدال و ستيز اما در ترکيب&= #1740; که محفوظ در عنوان رمانش آورده است، آ&= #1606; را حماسه نيز می‌ توان معنی کرد.

حرا= ;فيش هم به ‌معنای عياران و اهل فتوت است.

حرا= ;فيش جمع حرفوش و به‌ معنی فتيان، جوانمردان و فتوت ‌پيشگا&#= 1606; يا در تعبير زمينی ‌تر، لوطی‌ هاست که نجيب محفوظ در اين رمان آن را به= ‌ معنايی استع&#= 1575;ری و رمزی و نزديک به‌ معنای کلاسيک کلمه به‌ کار می ‌ب= رد.

جور= ;ج طرابيشی که از بزرگان روشنفکری عرب است مقال&= #1607; ‌ای درباره اين رمان نوشته است.

عنو= ;ان مقاله‌ طرابيشی، "قام بعبأ الفلسفة بعد أن تخلی عنها العرب" است.

طرا= ;بيشی در گفتار خود اين پرسش را پيش کشيده که چرا در جهان عرب معاصر، تاکنون فيلسوفی پديد نيامده است و چگونه ادبيات معاصر عربی، مقوله‌ های ف&= #1604;سفی نيرومندی می&#= 8204; آفريند و به ‌= گونه ‌ای جای خالی فلسفه را پر می ‌کند.

به ̴= 4;هر حال، عنوان اين رمان نجيب محفوظ را "حماسه عي= 575;ران" يا "حماسه اهل فتوت" می &= #8204;توان ترجمه کرد.

الب= ;ته داستان را تا به ‌انتها که می ‌خوانی، "ستيز لوطيان" که يادآور داستان داش آکل صادق هدايت است، شايد عنوانی مناسبتر برای اين رمان محفوظ باشد اما آنچه در رمان = حماسه عياران بيش از هر چيز جلب توجه می‌ کند، اشعاری است که محفوظ در لا به ‌لای داستان گنجانده است؛ شعرهايی که نويسنده در آغاز به ‌عمد سراينده آنها را به ‌خ= واننده معرفی نمی‌ کند.

رما= ;ن، سرگذشت چند نسل از خانواده‌ ای است که در محله ‌ای فقي&= #1585;نشين زندگی می ‌کن&= #1606;د. در ميدان اصلی محله، خانقاهی قرار دارد که گهگاه از پشت = ديوارهای بلند و کهنسال آن آوای سماع درويشان به ‌&= #1711;وش می ‌آيد اما مردم محله نه = زبان درويشان را و نه معنای آواز سحرآميزشان &#= 1585;ا می‌ دانند.

آنچ= ;ه به ‌گوش می ‌آ= يد، آوايی خوش و موزون است که در فضای ميدان اصلی محله می‌ پيچد و گوش مردمان محل را می ‌نوازد و خواننده رمان، اکنون آن را زمزمه می ‌کند و ورق به ‌ورق اسير جادوی آن می‌ شود.

نجي= ;ب محفوظ در اين رمان که از آغاز تا پايان، شرح جدلها و جدال&= #1607;ای مردان محله‌ های شهر است و داستان شکست و پيروزيهای ايشان، قصه‌ عشق و زندگی و بيم و اميدهای انسانهای چند نسل پی ‌د= ر پی را بازگو می ‌کند.

او توانسته است با بهره ‌گير&= #1740; از عناصر کلاسيک داستانسراي= 740; شرقی، فضايی بيافريند که خواننده لحظاتی چند، همراه با شخصيتهای رمان به‌ محيطی آرام‌ بخش و عرفانی راه يابد و به= ‌دور از کشمکشهای بيهوده و فارغ از سختی و دشواريهای زندگی روزمره و رها از درد و رنجهای بی ‌ش&= #1605;ار، دمی بياسايد و اندکی در خود فرو رود و آرام گيرد.

در صحنه‌ پايانی رمان، واقعه &= #8204;ای غريب و شگفت‌ در زندگی آشور، آخرين فرد از نسل قهرمانان داستان روی می ‌دهد.

او بناگاه زبان &= #1594;ريبه و معنای کلام سحرآميز عارفان پارسی‌ گوی ر&= #1575; درمی‌ يابد و از درون دير مغان نغمه‌ جاودانه‌ حافظ شيرازی از زبان درويشان به‌&#= 1711;وش جانش می ‌رسد که همساز با نوای دف و نی می ‌خوانند:

دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند
وندر اين ظلمت شب آب حياتم دادند

از:

http://www.bbc.co.uk/persian= /arts/story/2006/08/060830_mf_mahfouz.shtml