هنر و ادبیات پرس لیت

www.perslit.com

تماس با ما و ارسال مطلب
بازگشت به صفحه نخست

یادداشت اصغر فرهادی درباره فیلم 'درباره الی'

اصغر فرهادی

نویسنده و کاگردان درباره الی

اصغر فرهادی برای درباره الی خرس نقره ای جشنواره فیلم برلین را به دست آورد

در ساختن "درباره الی" بعد از "چهارشنبه سوری" مسئله اصلی قضاوت تماشاگر بود، وزنه‌ ای که می ‌خواستم ببینم می ‌توانم بالا ببرم یا نه.

من اساساً با کلمه "تماشاگر" برای سینمای امروز مخالفم. دیگر باید لفظ جدیدی برای کسی که می ‌نشیند و فیلم را می ‌بیند پیدا کرد؛ چون او دیگر مثل 50-60 سال پیش فقط تماشا نمی ‌کند.

وقتی سینما شروع شد، کسی که روی صندلی سالن می ‌نشست آدمی مبهوت بود که بیش از این که ببیند روی پرده چه چیزی رخ می ‌دهد، حیران این تکنولوژی بود و گاهی برمی ‌گشت و به پشت سرش به دریچه آپارات خانه را نگاه می ‌کرد تا بلکه بفهمد این نور چه طور روی پرده تبدیل به حرکت می ‌شود.

بعد از مدتی به این تکنولوژی عادت کرد، ولی تسلیم رویای درون فیلم ‌شد. فیلم از موضع بالا با او برخورد می ‌کرد. بهش می ‌گفت کی خوب است و کی بد. زحمت تمام خط‌ کشی‌ های اخلاقی، قهرمان، ضدقهرمان و همه قضاوت‌ ها را فیلم می ‌کشید و کنسرو همه این ها را به تماشاگر تحویل می ‌داد.

فکر می ‌کنم امروز تماشاگر، با توجه به شعور بصری و شنیداری ای که زمانه به او منتقل کرده، در موضع بالاتری نسبت به پرده سینما قرار گرفته. برای تماشاگر باید آزادی وجود داشته باشد و من، به عنوان فیلم ساز، فقط باید زمینه‌ ای فراهم کنم که او بتواند در حیطه موضوع مطرح شده، هر جور که خودش می ‌خواهد و با ادراکات فردی ‌اش جور در می ‌آید، فکر کند.

برای همین است که در این دوران با واژه "تماشاگر" مخالفم. دلم می‌ خواهد در سینمای امروز کلمه‌ ای پیدا شود که نشان دهد کسی که فیلم را می ‌بیند، جزیی از حرکت فیلم است.

اگر فیلمساز بخشی از روند قصه را بر اساس داوری‌ها و پیش‌داوری‌ های کسی که دارد فیلم را می‌بیند جلو ببرد، در واقع دارد یک موقعیت دراماتیک خلق می‌کند. بر این اساس، فیلم ساز قضاوت نمی ‌کند که حاصل این موقعیت چیست، بلکه اجازه می‌ دهد کسی که فیلم را می بیند قضاوت کند که مثلاً حاصل این تنش فلان نکته خواهد بود.

وقتی کسی که فیلم را می‌بیند، در تک تک کنش‌ها و اتفاقات دخیل شود و نظر داشته باشد و فقط با نظر قطعی فیلم ساز در مورد خوبی و بدی و غیره رو به‌ رو نشود، دیگر عملاً "بازی" فقط درون فیلم اتفاق نمی‌ افتد، بلکه بازی جذاب‌ تری بین فیلم و کسی که آن را می ‌بیند درمی ‌گیرد.

برای من مهم‌ترین انگیزه در ساختن "درباره الی" همین نکته بود، همین دعوت مداوم تماشاگر به مشارکت در فیلم و این که دو نفر که کنار هم نشسته ‌اند و فیلم را می ‌بینند دو قضاوت مختلف داشته باشند، اما باز تو بتوانی قصه ‌ات را پیش ببری.

ترانه علیدوستی و گلشیفته فراهانی در نمایی از فیلم

در "شهر زیبا" حرکت به طرف این نوع ارتباط بین فیلم و تماشاگر در حقی که بیننده به بابک انصاری یا به فرامرز قریبیان می ‌داد، خیلی کلی بود و خودم هم نسبت به آن آگاه نبودم. در "چهارشنبه سوری" این قضیه را فهمیدم و در "درباره الی" به طور مشخص به این نوع ارتباط فکر کردم و به سمتش پیش رفتم.

این نوعی اهمیت قائل شدن برای "فردیت" تماشاگر است، معنایش این نیست که تماشاگر تفسیرهای مختلف بکند، بحث فقط این است که آدم‌ ها قضاوت جداگانه خودشان را داشته باشند. این که مثلاً اگر از چند نفر بپرسی "آدم خوب" فیلم "درباره الی" کدام است، جواب‌ های مختلف داشته باشند.

این نوع فیلم‌ها به طور ناخواسته‌ ای تبدیل می ‌شوند به ابزار یا محکی برای قضاوت درباره تماشاگران یا پیدا کردن شناخت نسبت به شخصیت تماشاگران.

می ‌توانیم فیلم "درباره الی" را مثلا به عنوان تست روانشناسی برای بیست تماشاگر نشان بدهیم و ببینیم چه کسی به سپیده (گلشیفته فراهانی) حق می ‌دهد، چه کسی می ‌گوید شوهرش امیر (مانی حقیقی) حق داشت، چه کسی الی (ترانه علیدوستی) را در نگفتن اصل ماجرا محق می‌ داند و...از این طریق، تماشاگران نظر دهنده را بشناسیم که چه نوع آدم‌هایی هستند و چه گرایش ‌ها و باورهایی دارند.

یا گاه مثلا نسل‌ها را بشناسیم و معیارهای اخلاقی ‌شان را بر اساس این که به کدام شخصیت حق می ‌دهند، به دست بیاوریم. فکر کردم که این طرز فکر چه تجربه دلپذیری می‌ تواند باشد. به این قابلیت آگاه شدم و ممکن است در فیلم بعدی ‌ام خود خواسته‌ تر به سراغ استفاده از این قابلیت بروم.

وقتی من به عنوان تماشاگر می‌ گویم حق و حقیقت با فلان شخصیت بود و تماشاگر کناری ‌ام هم حق را به کس دیگری می‌ دهد، می‌توان دلایل هر کدام را پرسید و به داشته‌ های احساسی، فرهنگی و اجتماعی هر آدمی دست پیدا کرد.

این را هر آدمی از خودش هم می‌ تواند بپرسد. مثلاً از کسی بدش آمده، بعد از خودش بپرسد که من چرا از او بدم آمد. چون فیلم بد و خوب نکرده و این بد آمدن به روان و ذهن و نگرش خود تماشاگر برمی ‌گردد. می‌تواند با این سؤال خودش را یا وجه مشخصی از خودش را باز بشناسد. می ‌شود این را هم مثل آن بحث آزاد گذاشتن مخاطب برای قضاوت بسط داد.

اگر بخواهیم فیلم "درباره الی" را آن قدر خلاصه کنیم تا در یک جمله بگوییم، این است که آیا راستگویی یعنی صداقت؟ آیا صداقت یعنی دروغ نگفتن؟ و آخرش، این که اخلاق یعنی چه؟ اخلاق یعنی راستگویی؟ اخلاق یعنی صداقت؟ اخلاق یعنی دروغ نگفتن؟ و اساسا معیارهای اخلاقی برای انسان امروز چیست؟ آیا کسی که راست می ‌گوید، می ‌شود حتما گفت که آدم بااخلاقی است؟

در جاهایی از "درباره الی" آدم‌ هایی که می‌ خواهند سرنوشت جمع را در نظر بگیرند، دارند راست می ‌گویند و حتی درست هم می ‌گویند، ولی ممکن است ما فکر کنیم این کارشان عین بی ‌اخلاقی است. حتی از این مرز که بگذریم، این سوال پیش می ‌آید که اخلاق جمعی و اخلاق فردی چه نسبتی با هم دارند و اصولا محدوده اخلاق کجاها تعیین می ‌شود.

منظورم این نیست که من جواب این سؤال‌ها را می ‌دانم. می ‌گویم مسئله یا چالش فیلم "درباره الی" این است.

http://www.bbc.co.uk/persian/arts/2009/03/090324_pm_alf_farhadi.shtml

چاپ کنید

بازگشت به صفحه نخست

تماس و ارسال مطالب تماس با سردبیر درباره ما
توجه: بازانتشار مطالب با پیوند آن و نام بردن نشانی مجاز است و برای موارد اختصاصی مشروط به گرفتن اجازه کتبی از سر دبیر می باشد