نگاهی به کتاب 'رضا شاه از سقوط تا مرگ' ‏

= 6;گاهی به کتاب 'رضا شاه از سقوط تا مرگ'

سید ابوالحسن مختاباد
کارشناس کتاب

کتابی تازه درباره سقوط رضا شاه پهلوی و مرگش = انتشار یافته است که مولف‌آن معتقد است یکی ازکاملترین کتاب‌ها درباره دوران نشیب زندگی وی تا به این لحظه به شمار می‌ر&= #1608;د.

کتا= ;ب "رضا شاه از سقوط تا مرگ" نام دارد و رضا نیازمند آن را نوشته و انتشارات حکایت قلم نوین در۶۳۴ صفحه قطع رقعی جلد گالینگور، به بازار کتاب عرضه کرده است.

مول= ;ف این کتاب پیش از این هم کتاب دیگری با عنوان "رضا شاه از ت&= #1608;لد تا سلطنت" نوشته که از سوی همین ناشر به بازا&= #1585; کتاب عرضه شد و با استقبال روبرو شد.

&#= 1585;وایت دکتر نیازمند از تاریخ این دوره کوتاه، &= #1576;یش از آنکه تحلیلی باشد، گزارشی است. او زمان آغاز روایت خود را سوم شهریور <= span lang=3DFA style=3D'mso-bidi-language:FA'>۱۳۲۰ انتخا&= #1576; کرده اما به تناوب به سال های ۱۳۱۷ هم گریزی م&= #1740;‌زند و چگونگی حضور دولت و م= تخصصان آلمانی در ایران را مرور می‌کند. =

همچ= ;نین با نگاهی گذرا به پیشینه آلمان دوستی &= #1585;ضا شاه از دوره‌&= #1575;ی که قزاق بود، یکی از دلایل اصلی سقوط وی را تمایل به هیتلر و آلمان یاد می&= #8204;کند.

مول= ;ف با ذکر پاره‌&= #1607;ایی از خاطرات سال‌های ۱۳۱۸ سرریدر بولارد می‌ن&#= 1608;یسد که انگلستان ناظر چگونگی ابراز ارادت &= #1585;ضا شاه به دولت آلمان بود؛ نخست وزیری متین دفتری با گرایشات آشکارش به آلمان، ریاست فرزین بر بانک ملی که باز هم آشک= ارا از آلمان حما&= #1740;ت می‌کرد و پیمان بازرگانی با ژاپن نشانه‌&#= 1607;ایی است که متفقین را به این جمع بندی می‌رساند که رضاشاه و دولتش، اگر چه اعلام بی طرفی کرده‌ا&#= 1606;د، اما در عمل تمایلات شدیدی به آْلمان دارند.

همی= ;ن امر سبب می‌ش&= #1608;د تا دولت‌های آمریکا و انگلیس و روس بر فشار خود برای ساقط کردن رضا شاه بیفزایند و وی را وادار به استعفا کنند.

تاث= ;یر رادیوی بی بی سی ، یا به نوشته مولف رادیو لندن، بر سقوط رضا شاه از جمله مواردی است که مولف به ‌آ= ن اشاره می‌کن&#= 1583; و معتقد است این رادیو سه&= #1605;ی ‌جدی در تحریک افکار عمومی علیه رضا شاه داشته و با ذکر بخش هایی از خاطرات بو&= #1604;ارد توصیح می‌ده&#= 1583; عمده مطالب کوبنده ای که رادیو لندن بر علیه رضا شاه بیان می‌&= #1705;رد از سوی میس لمبتون(مورخ و وابسته مطبوعاتی سفارت) تهیه و ارسال می‌شد. =

لمب= ;تون نزدیک به ۱۵ محور اساسی برای مطالبش طراحی کرده بود که در تمامی‌آنها از استبداد رای شاه، برخورد تحقیر آمیز ب&= #1575; دولت و وزرا، بی توجهی به ک= شاورزی، گرفتن به زور املاک ومستغلات دیگران برای خود و خانواده و بی توجهی به قان&= #1608;ن اساسی و مجلس و... حکایت می‌ª= 5;ند.

راد= ;یوی لندن با محوریت قرار دادن این موضوعات به تهیه گزارش و = مطلب بر علیه رضا شاه می‌پردا&#= 1582;ت. تمامی‌این اتقاقات سبب می‌شود تا رضا شاه مجبور به استعفا شود.

آقایان بدانند که من درتمام بانک= ‌های اروپا و آمریکا یک لیره یا یک دلار هم ندارم- راست است که در ایران متمول= م، ولی در خارج هیچ چیز ندارم و دولت= ; باید فکر خرج من باشد
<= /b>

=

رضا شاه، از متن کتاب

مول= ;ف در روایت خود زمانی که رضا شاه تصمیم به = استعفا می‌گیرد را ب&= #1607; نقل از گلشائیان چنین می‌آور&#= 1583;: "شاه بعد اظهار کردند، ‌تصم&#= 1740;م من گرفته شد، فردا صبح به مجلس خواهم رفت برای اعلام استعفا.... آقا®= 0;ان بدانند که من درتمام بانک&#= 8204;های اروپا و آمریکا یک لیره یا یک دلار هم ندارم- راست است که در ایران متمولم، ولی در خارج هیچ چیز ندارم و دولت باید فکر خرج من با= شد."

چگو= ;نگی انتخاب محمدعلی فروغی هم از جمله نکات مهمی‌است که &= #1583;رکتاب به تفضیل درباره آن سخن گفته شده است. مولف سه روایت از خاطرات گلشائیان و س&= #1607;یلی و محسن فروغی را درباره چگونگی این انتصاب آورده است که تقریبا همگی آنها شبیه به هم‌ هستند.

او از انعکاس روایت دکتر مکی از خاطرات اشرف پهلوی خودداری کرده است. در روایت های بالا رضا شاه به اصرار آهی ( وزیر راه ) و دیگر وزیران به سمت تعیین فروغی برای نخست وزیری سوق داده می‌&= #1588;ود و دستور دعوت از وی به دربار را می‌&= #1583;هد.

اما در روایت دکتر مکی از خاطرات اشرف که در کتاب دکتر نیازمند اشا&#= 1585;ه ای به آن نشده است، اشرف "از شب قبل از تشکیل کابینه خبر می‌دهد که پدرش به فروغ&= #1740; تلفن کرد و برخلاف روال معمول که به همه تحکم می‌&= #1705;رد، این بار اصرار و خواه&= #1588; کرد که فروغی نخست وزیری را بپذیرد چرا که انگلی&= #1587;ی ها گفته بودند تنها با سه نفر از ر= ;جال(قوام،سی= 583; ضیاء و فروغی) حاضر به مذاکره اند."(&= #1605;کی- جلد ۸ ص ۱۰۷ تا ۱۰۹ )

اما همین روایت از سوی عبدالله شهبازی، مورخ مورد تردید قرار م&= #1740;‌گیرد. اگرچه شهبازی این روایت را منط&= #1576;ق با واقعیت می&= #8204;داند و معتقد است که اشرف احتم&= #1575;لا از طریق فردوست یا محمدرضا به چند و چون ماجرا پی برده و برای حفظ شان پدرش = واقعیت را ننوشته است. وی در صفحه ۳۱ جلد دوم کتاب ظهور و سقوط سلطنت پهلوی &= #1605;ی‌نویسد که "او فرزند مورد علاقه رضا خان نبود(برخلاف محمد رضا و شمس) که در چنین لحظات اضطراب و عصبیت در کنار پدر باشد."

از سوی دیگر محمود فروغی( فرزند ذکاء‌&#= 1575;لملک) هم درخاطرات خود که باز هم در کتاب مولف به آن اشاره ای نشده است، = روایت می‌کند که شخص رضا شاه به دیدن پدر آمد و ازوی دعوت به نخست وزیری کرد.

درم= ;قابل مولف به خاطرات محسن فروغی( فرزند ارشد ذکاء‌ا&#= 1604;ملک) اشاره می‌کن&#= 1583; که از نصرالله انتظام (رئیس تشریفات دربار)یاد می&= #8204;کند که برای بردن = پدرش به دربار با اتومبیل به منزل فروغی آمد.

استعفا نامه رضا شاه را فروغی می‌= ;نویسد و صبح روز &= #1778;۵ شهریور به ام= ;ضای وی می‌رساند. به نوشته محسن فروغی درساعت ۷ صب= 81; همان روز به سفارت روس می= ;‌رود تا خبر را به اطلاع دو سفیر روس وانگلیس( که در سفارت روس منتظر بود) برساند.
<= /b>

فرا= ;زی دیگر ازاین کتاب به چگونگی خلع رضاشاه از سلطنت می‌گذ&#= 1585;د و حتی کار تا جایی پیش می‌&= #1585;ود که با حملات رادیوی بی بی سی به رضا شاه افکار عمومی&#= 8204;سخت بر علیه‌اش تهییج می‌شو&#= 1583; و فروغی در ملاقات با بولارد( وزیر مختار انگلی&#= 1587;) از وی می‌شنو&= #1583; که باید تصمیم بگیرد حکومت ایران از سلطنت به جمهوری تبدیل شود.

"ما به این شرط با خواسته های شما موافقت می‌کنیم که رژیم کشور ای&= #1585;ان تغییر کند و حکومت شما از مشروطه به جمهوری مبدل شود."

فرو= ;غی اما معتقد است که با توجه به قانون موجود چنین کاری نی&= #1575;زمند زمان طولانی است و اسباب هرج و مرج را فراهم می‌سا&#= 1586;د. پس با یک طراحی دقیق م&= #1575;جرا را به سمتی سوق می‌دهد که ابتدا استعفای شاه را بگیرد و سپس ولیعهد را بر جایش بنشاند.

است= ;عفا نامه رضا شاه را فروغی می‌&= #1606;ویسد و صبح روز ۲۵ شهریور به ام&= #1590;ای وی می‌رساند. به نوشته محسن فروغی درساعت ۷ صبح همان روز به سفارت روس می‌رود تا خبر را به اطلاع دو سفیر روس وانگلیس( که در سفارت روس منتظر بود) برساند.

سفی= ;ر انگلیس با بند اول نامه که استعفا است موافقت می‌کند اما ب&= #1585;ای جانشینی فرزند رضا شاه می‌گوید که باید از لندن کسب تکلیف کند. بولارد پیش از این هم در خاطراتش آورده بودکه محمد رضا از انگلیس متنفر است و روس ها هم درباره وی نظ&= #1585; مثبتی ندارند.

به نوشته فرزند ذکاء‌الملک ، پدرش دربرابر سخنان بولارد گفت: "&= #1602;انون برای دولت تکالیفی معین نموده است- به تکلیف خود عمل خواهیم کرد." و سپس ادامه می‌دهد که پدرش به سهیلی دستور داده بود "در صورت مخالفت نمایندگان تهدید به اشغ&= #1575;ل تهران از طرف قوای بیگانه شود و همین ته= دید در جلسه مجلس باعث شد نمایندگان س&#= 1585;وصدایی راه نیندازند."

قبل از ظهر همان روز پس از جلسه ای غیر ع= لنی، نشست علنی تشکیل و ابتد&= #1575; استعفای رضا شاه خوانده و سپس برخی از ن= مایندگان چون علی دشتی و یعقوب انوار سخنان&#= 1740; می‌گویند و درنهایت مجلس با سلطنت محمد رضا موافقت می‌کند.

مول= ;ف در نقلی از خاطرات گلشائیان می&#= 8204;نویسد "تردستی و عجله فروغی م&= #1607;مترین عامل در قبول ولیعهد به عنوان شاه بعدی بود که پیش از آنکه مجلس از بهت ز= دگی به در آید قضیه را به پایان رساند."

بعد از واگذاری قدرت از سوی رضا شاه و رفتنش به اصفهان(۲۵ شهریور) و ی&= #1705; روز بعد از حضور فرزندش در مجلس، بول&= #1575;رد در تلگرافی به انگلیس نوشت "اکنون که رضا شاه رفته است، لح&= #1606; رادیو لندن باید عوض شود و بیشتر راجع به دولت پارل&= #1605;انی طبق قانون اساسی باید توجه شود."

واک= ;نش دولت انگلیس به جانشنی محمدرضا جالب توجه است. بولارد ه= مان روز تلگرافی به لندن می‌ز&= #1606;د و ماجرای بر تخت نشستن محمد رضا را خبر می‌دهد‌&#= 1548; اما پاسخ واعلام مخالفت انگلیس سه روز بعد به دست وزیر مختارش می‌ر&#= 1587;د که کار از کار گذشته است.

وزا= ;رت خارجه به وزیر مختار خود می‌نویس&#= 1583;: "ولیعهد بای= 583; به کلی از لیست جانشینان رضا شاه حذف شود و چون تمایلات زیادی به آلمان ها دارد ما نمی‌&= #1578;وانیم استعفای شاه را به نفع فرزندش قبول کنیم. راه حل یا یکی از فرزندان جوا&#= 1606;تر شاه است و یا برقراری مجدد سلسله قاجار."

به نوشته آقای نیازمند، بولارد بدون آنکه بنویسد کار از کار گذ= شته است، برای لندن دلیل می&= #8204;آورد که تغییرات در قانون اساسی سرو صدای فراوان&#= 1740; به پا می‌کند و عواقب آن هم با انگلیس خواهد بود.

رضا شاه پس از خلع ابتدا به اصفهان، بعد به یزد و سپس ب= ;ه کرمان و درنهایت به بندر عباس می&= #8204;رود. بعد از توقفی در بندر عباس سوار کشتی شده و ایران ر= ا ترک می‌کند. در کشتی است که رضاشاه در می‌یابد محبوس است و تنها جایی که اجازه دارد برود ، جزیره موریس است.

مول= ;ف به نقل از خاطرات بولارد می‌آ&#= 1608;رد که "پس از خروج رضا شاه = از ایران گویی مرکز ثقل تمام امور مملکت از بین رفته باشد، مسائل و مشکلات موجود روبه افزایش و پیچیدگی نهاد."

رضا شاه پس از خلع ابتدا به اصفهان، بعد به یزد و سپس به کرمان و درنهایت به بندر عباس می= ;‌رود. بعد از توقفی در بندر عباس سوار کشتی شده و ایران ž= 5;ا ترک می‌کند. در کشتی است که رضاشاه در می‌یابد محبوس است و تنها جایی که اجازه دارد برود ، جزیره موریس است
<= /b>

ماج= ;رای رفتن رضا شاه به موریس از زبان اسکرای&#= 1606; مامور بردن رضا شاه روایت می‌شو&#= 1583; و در کنار آن مولف از خاطرات شمس و غلامرضا و نیز علی ایزدی که در ا= ین سفر همراه رضا شاه بودند، به همراه کتاب دوجلدی اسناد پهلوی ها نکاتی را م= ی‌آورد وسعی می‌کند توصیفی دقیق از وضعیت رضا شاه در موریس به دست دهد.

رفت= ;ار ماموران و فرماندار موریس اگرچه محترمانه است ،امااین &= #1585;فتارها به مذاق شاهی که چنان جلال و جبروتی داش&= #1578;، خوش نمی‌آید و حتی دریکی ا= ز طولانی ترین نامه ها به فرزند ارشدش می‌نویسد "بهتر بود به هر نحوی که پیش می‌آمد ب&= #1607; حیات من خاتمه داده می‌شد و با این مرگ تدریجی روبرو نمی‌ش&#= 1583;م."

این نامه نگاری ها از سوی رضا شاه فراوان است و مولف عمده آنها را در کتاب خود آورده است.

رضا شاه اواسط شهریور۱۳۲۱ به ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی می‌رو&#= 1583;. نوروز ۱۳۲۲ خانه ای مجلل برای وی و همراهان تدارک دیده م&= #1740;‌شود و رضا شاه یک سال و ده ماه دراین خانه زندگی کرد و صبح چهارم مرداد ۱۳۲۳ بر اثر حمله قلبی درگذشت. =

نگ= 575;هی به منابع و ماخذ کتاب

مول= ;ف در استفاده از منابع سعی کرده است به منابع موجود(کتاب ها)و نه اسناد اکتفا کند.

سند= ;های مورد اشاره در متن کتاب هم عمدتا به صورت کتاب منتشر شده ان&= #1583;. البته او سفری هم به ژوهانسبورگ داشت(۱۳۴۶) وب= ;ا مستخدم مخصوص و صاحب آخرین منزل مسکونی که رضا شاه در آن اقامت داشت، گفتگویی صورت داد که در کتاب شرح آن را به صورت کامل آورده است، اگر چه به نظر می‌رس&= #1583; نکته خاص و قابل اعتنایی از این گفت وگو به دست نیامده است.


رضا نیازمند، نویسنده کتاب =

عمد= ;ه مطالعات و تحقیقات وی در این زمینه به کتاب‌های&#= 1740; از سرریدر بو&= #1604;ارد (وزیر مختارانگلی= 587; در ایران)، کتاب قزاق محمود پورشالچی، روزشمار تاریخ ایران دکتر باقر عاقلی، خاطرات عباسقلی گلش&#= 1575;ئیان (وزیر رضا شاه)، خاطرات محمد سجادی( وزیر راه)، علی سهیلی، روزنامه اطلاعات خاطرات محسن فروغی( فرزند محمد علی فرو&= #1594;ی)، علی ایزدی و خاطرات اشرف و شمس و سر کلا= ;رمونت اسکراین که مامور بردن رضا شاه به جزیره موریس بوده است.

مول= ;ف ضمن آنکه فهرستی از منابع مورد استفاده درپ&#= 1575;یان کتاب ارائه ن&= #1705;رده است، می توانست برای غنا بخشیدن به محتوای کتاب از برخی دیگر از منابع، به خص&= #1608;ص در دوره ای کوتاه از اشغال ایران تا سقوط رضا شاه، استفاده کند که از جمله آن= ها تاریخ بیست ساله ایران حسین مکی و یا گزارش سفیر آمریکا در این زمینه که در کتاب "ایران بین دو انقلاب" توصیفی این چنینی از سقوط رضا شاه به دست داده است "یک مستب&#= 1583; بیرحم،آزمن= 583; و اصلاح ناپذیر دراواخر عمر&#= 1588;، برکناریش از قدرت و سپس مرگش در تبعی&= #1583;، تاسف کسی را بر نیانگیخت."

در یک نظر کلی می= ‌توان گفت،‌اگر چه نویسنده سعی کرده است کتابی کامل ارائه کند،‌&#= 1575;ما به نظر می‌رس&= #1583; وی حتی از منابع موجود هم نتوانسته به خوبی استف&= #1575;ده کند. ضمن آنکه در برخی از بخش های کتاب به دلیل برخی اظهار نظرات توصیفی دربا&#= 1585;ه شخصیت رضا شاه از سوی مولف، یکدستی گزار&#= 1588; وی دچار سکته = و خدشه می‌شود. =

بدی= ;ن ترتیب می‌تو&#= 1575;ن گفت اگرچه مولف سعی کرده برخی خطاهای فاحش &= #1582;ود در جلد اول را در شیوه نگارش کتاب، تا حدودی تصحیح کند و اجازه دهد اسناد و کتاب&= #1607;ا سخن بگویند، &= #8204;اما درکل هنوز جای کتابی که بتواند تصویری دقیق از رضا شاه به= دست دهد خالی است.=

از:

http://www.bbc.co.uk/persian= /arts/story/2008/05/080525_an-am-rezashah-review.shtml