دیدار با "دیگری"؛ بررسی آخرین کتاب ریشارد = 705;اپوشچینسکی ‏

ž= 3;یدار با "دیگری"؛ بررسی آخرین کتاب ریشارد &= #1705;اپوشچینسکی

خسرو ناقد
نویسنده و پژوهشگر در آلمان

ریشارد کاپوشچینسک= 740;، گزارشگر سرشناس و نوی&= #1587;نده و پژوهشگر له&= #1587;تانی را بیشتر با گزارش‌ها و وقایع‌نگار= 740;‌های کم‌نظیر او از رویدادهای تاریخی قرن بیستم میلادی می‌ش&#= 1606;اسند. اما آخرین کتاب او که پس از مرگش و با ع= ;نوان "دیگری" انت= 88;ار یافته، جنبه&#= 8204;ای از شخصیت او را بازمی‌نم&#= 1575;ید که کمتر شناخته شده است.

واپ= ;سین اثر کاپوشچینسک= 740; پیرامون مساله دیدار و رابطه‌ یکایک ما با غریبه‌هاست= 563; با آنانی که کمتر به ما شباهت دارند؛ با "دیگری". این کتاب بیشتر به ‌متنی فلسفی درباره یکی از مهمترین پرسش‌های عصر حاضر می‌&= #1605;اند تا آنچه ما از مسافری گزار&#= 1588;گر انتظار داریم که به‌&= #1593;نوان "گزارشگر قرن" شهرتی جهانی دارد و خود را "همسفر هرود= 578;" می‌نامد.

کتا= ;ب کاپوشچینسک= 740; که اینک، یکسال پس از مرگ او، به‌چ&= #1606;د زبان و از آنجمله به زبان های لهستانی و انگلیسی و آل&= #1605;انی منتشر شده است، دربرگیرنده= 204; چهار جستار است:

۱- د= رس- گفتارهای وین که شامل سخنرانی کاپ&#= 1608;شچینسکی و سه اندیشمند دی&#= 1711;ر در "انستیتو= 740; دانش وین" است.

۲- "دیگر= ی" من. سخنرانی کاپوشچینسک= 740; در سیمپوزیو&#= 1605; جهانی نویسن&#= 1583;گان در شهر گراتس اتریش.

۳- "دیگر= ی" در دهکده‌ جهانی. درسگفتار کاپوشچینسک= 740; که در شهر کرا= کو لهستان در سال ۲۰۰۳ میلادی ایراد شده است.

۴- دیدار با "دیگری" چونان چالش قرن بیست و یکم میلادی. متن سخنرانی ریشارد کاپوشچینسک= 740; است به‌مناس&#= 1576;ت اعطای دکترای افتخاری دانشگاه کراکو به او که در اول اکتبر سال ۲۰۰۴ میلادی ایراد شد.

از آفریقا تا ایران

در میان آثار کاپوشچینسک= 740;، کتاب‌های "امپراتور" = 08; "شاهنشاه" ا= 86; شهرت بسیار برخوردارند. این دو اثر تا کنون به‌زبا&#= 1606;‌های گوناگون ترجمه و منتشر شده‌ا&#= 1606;د. کتاب "امپراتور" که انتشار آن شهرتی جهانی برای این نویسنده در پی داشت، درب&= #1575;ره سقوط حکومت هایله سلاسی، فرمانروای م&#= 1591;لق‌العنان حبشه (اتیوپی امروز) است.

در کتاب "شاهنشاه"، کاپوشچینسک= 740; تحلیل خود را از ساختار قدرت در ایرا&= #1606; و روزهای پایانی نظام شاهنشاهی به&#= 8204;دست داده و چگونگی انقلاب و نیز رویدادهایی &#= 1585;ا به تصویر کشیده است که به برپایی جمهوری اسلا&#= 1605;ی ایران منتهی شد.

افز= ;ون بر این دو کتاب، کاپوشچینسک= 740; در سفرهای متعددی که از سال ۱۹۷۵ میلادی به قاره‌ آفریقا داشت، گزارش&#= 8204;هایی از رویدادهایی مهم آفریقا و چگونگی زندگ&#= 1740; مردم این سرزمین و همچنین گوناگونی فر&#= 1607;نگ‌های مناطق مختلف قاره سیاه نوشت که در سال ۲۰۰۰ میلادی و ب&= #1575; عنوان "آبنوس. قاره سیاه، مردم و = ماجراهایش" منتشر شد. کتا= ب دیگر او با عنوان "امپراتوری&quo= t; نیز حاصل سفرهای کاپوشچینسک= 740; به گوشه و کنار سرزمین پهناوری است که زمانی "اتحاد جماهیر روسی&#= 1607; شوروی" نام داشت.

"گ= 86;ارشگر قرن"

کاپ= ;وشچینسکی نه تنها برای نگارش این کتاب‌ها و دیگر گزارش‌&#= 1607;ای خود، بلکه اصولاً تمام آثارش را در سفرهایی که به گوشه و کنار جهان داشت، با تکیه بر تحقیقات میدانی و گفت&= #8204;وگو با مردم و شاهدان عینی رویدادها می&#= 8204;نوشت. او در زمره آن= دسته از نویسندگان گزارشگری نبود که از پش= ت میز و با کمک آثار و پژوهش&= #8204;های دیگران، کتابی منتشر می‌کنند. او گزارشگر انقلاب‌ها، جنگ‌ها، شورش‌ها و رویدادهای م&#= 1607;می است که چهره‌ قرن بیستم را دگرگون ساختند. از این رو شهرت ا= و به‌عنوان "گ= 586;ارشگر قرن" نتیجه‌ تلاش‌های او برای نشان دادن نسبی واقعیت‌هاس= 578;.

کاپ= ;وشچینسکی خود را وقایع&= #8204;نگار ادبی می‌دان&#= 1583; و این نوعِ ادبی را به‌گ&= #1608;نه‌های دیگر نویسندگی ترجیح می‌ده&#= 1583;. زیرا معتقد است آنچه وقایع‌نگار= 740; ادبی نامیده می شود، یکی از تأثیرگذارت= 585;ین انواع ادبی است. برخی از آثار ارنست همینگوی و جو&= #1585;ج اورول را می‌&= #1578;وان در زمره‌ این گونه ادبی بشمار آورد. کتاب "آبنوس. قاره سیاه، م&= #1585;دم و ماجراهایش&q= uot; نوشته‌ی کاپوشچینسک= 740; یادآور آثاری چون "کاتالونیا&quo= t;، اثر به‌یاد م&= #1575;ندنی اورول و یا "تپه‌های سب= 586; آفریقا" رُمان معروف همینگوی است. =

گزا= ;رش‌های کاپوشچینسک= 740; محدود به بازگو کردن وقایع سیاسی &= #1606;می‌شود، بلکه هم جنبه&= #8204;های مختلف حیات اجتماعی و اقتصادی سرزمین‌های= 740; را که او در سف= ;رهایش زیر پا گذاشته به‌ن&#= 1605;ایش می‌گذارد و هم جلوه‌های &= #1711;وناگون زندگی فرهنگی و آدا&= #1576; و رسوم مردمی را به‌تصویر می‌کشد که او با آنها دیدار و گفت‌&= #1608;گو داشته است. او= اطلاعات مستند و آگاهی‌های مفید را با روایت‌های شبه داستانی آمیخته است، و از این آمیز= ش، متنی جذاب و گاه شاعرانه میان واقع‌گ&#= 1585;ایی (رئالیسم) و تصویرگری روایی آفریده است.

هر مسافری "گزارشگر" ا= 87;ت

اما کاپوشچینسک= 740; در کتاب "دیگری"، آخرین اثر خود، نه وقای&= #1593;‌نگاری کرده و نه گزارشگر رویدادی در گوشه‌ای از جهان بوده است. او تجربیات خود از سفرها و دیدارهایش با مردمان سرزمین‌های= 740; با فرهنگ‌ها&#= 1740; گوناگون را با ما در میان می‌گذارد. او کوشیده است تا ترس از غریبه‌ها و هراس از فرهنگ و باورهای ملی و دینی آنها را در دیدار‌&= #1607;ای ما با "دیگری"، در جهانی که اکنون به دهکده‌ای تبدیل شده است، کاهش دهد و به‌حد اعتدال رساند.

او حس کنجکاوی ما را برای سفر به‌سرزم&#= 1740;ن‌های دیگر و برای آشنایی با "دیگری" برم= 40;‌انگیزد. او مایل است تا هر مسافر و مهاجری را به نوشتن "گزارش" از د= 740;ده‌ها و شنیده‌های سفر خود تشویق کند و داستان خود از دیدار با مردمان دیگر را بازگو کند. البته خاطر نشان می‌کند که وقتی از "سفر" می گوید، سفر‌‌&#= 1607;ای تورهای مساف&#= 1585;تی و توریستی منظور نظرش نیست.

کاپ= ;وشچینسکی بر این باور است که هر گزارشی نویس&#= 1606;دگان بسیاری دارد&#= 1563; گرچه در زیر متن نهایی گزارش تنها نام یک تن نوشته می‌شو&#= 1583;. تمام کسانی که داستان زندگی خود، تجربه‌ها و دیده‌ها و شنیده‌ها خود را با گزارشگری در میان می‌گذا&#= 1585;ند؛ آنان که تماس با شاهدان و قربانیان و ب&= #1575;زماندگان رویدادها و حوادث را امک&= #1575;ن‌پذیر می‌کنند؛ و آنانی که در دهکده‌ای دورافتاده ما را شبی میهمان خود م&= #1740;‌کنند و سرپناهی در اختیار ما می&= #8204;گذارند، همه این غریبه‌ها در به‌ثمر رسیدن و پُرب&= #1575;ر شدن گزارش یک واقعه‌نگار سهیم و شریک‌&= #1575;ند.

"د= 40;گری" من

او در نخستین جستار این کتاب، منظور خود را از اصطلاح "دیگری" روش= 06; می‌کند. او می= ‌نویسد: "اصطلاح 'دیگری' را به‌= ;صورت‌های گوناگون می‌&#= 1578;وان تعریف کرد و با معناهای متفاوت و در روابط مختلف از آن استفاده نمود. برای مثال منظور ما از "دیگری&q= uot; می‌تواند "جنسیتی دیگر" باشد یا تعلق به "نسلی دیگر" یا "ملتی دیگر" و یا پیروان "دین= 740; دیگر". من اما اصطلاح "دیگری" را بکار می‌گیر&#= 1605; تا اروپاییان را، مردمان غرب را، سفیدپوستان را از آنانی متمایز کنم که من آنها را "دیگری" می‌= 06;امم. یعنی از غیراروپایی= 575;ن، غیر سفیدپوستان. البته این را هم می‌دانم که گروه دوم نیز دسته اول را "دیگری" تلقی می‌کند.&= quot;

کاپ= ;وشچینسکی معتقد است که تمام ادبیات جهان و متون دینی به‌گون&#= 1607;‌ای مضمون "دیگری" را بازتاب می دهند. از "اوپانیشاد&quo= t; تا "یی‌چینگ&qu= ot;، از حماسه‌ها&#= 1740; هومر و سروده&= #8204;های هزیود تا اسطوره گیل‌&#= 1711;مش و از تورات و انجیل تا قرآن. مضمون "دیگری" در آثار و سفرنامه‌ها= 740; سیاحان و جهانگردان قرون وسطی نیز یافت می‌&= #1588;ود. آنانی که تا گوشه و کنار جهان با مردمان و فره&= #1606;گ‌های غریبه دیدار &= #1583;اشته‌اند. از جووانی دِ پیانو کارپینی، سیاح ایتالیایی قرن سیزده میلادی تا ابن بطوطه، جهانگرد معروف عرب و از مارکوپلو تا ابن‌خلدو&#= 1606;.

تص= 608;ر کهن غرب از "دیگری"

تصو= ;ری که اروپائیان در آغاز فتوحات خود در آفریقا و آسیا از "دیگ&#= 1585;ی" – غیر اروپایی – داشتند، تصویر آدمیا&#= 1606;ی وحشی، آدمخوار و بی&= #8204;دین و بی‌آیین بو&= #1583; که می‌باید به "قوانین مقدس" اروپاییان سفیدپوست مس&#= 1740;حی تمکین کنند. انقیاد و است&= #1593;مار و استیلا تنها واکنشی بود که اروپاییان در طول قرون متمادی و همواره در مق&= #1575;بل "دیگری" بکا= 85; می‌گرفتند. تنها زمانی اندیشه‌ برابری انسان‌ها در میان فرهیخت&#= 1711;ان اروپایی جوانه زد که تأثیرات مخرب افکار برتری‌طلبا= 606;ه‌ نژاد سفید در میان عامه‌ مردم گسترش یافته بود.

کاپ= ;وشچینسکی تأکید می‌کن&#= 1583; که وقتی او درباره‌ "دیگری" و رابطه و دیدا&= #1585; با "دیگری" سخن می‌گوید&#= 1548; بیشتر گستره&#= 8204; روابط میان فرهنگ‌ها و نژادها را در = نظر دارد. چون در این محدوده بود که در فرمانروایا= 606; و اشراف ثروتمند اروپایی با س&= #1740;است‌های توسعه‌طلبا= 606;ه‌ خود و با بی‌ر= حمی تمام بر ملت‌&= #1607;ا آنسوی دریاها غلبه کردند و سرزمین‌های آنان را به‌م&= #1587;تعمره‌ خود تبدیل کردند و مردم بومی را به‌ا&= #1587;ارت و بردگی کشاندند.

حتی در مواردی ملت‌های ناتوان قاره&#= 8204; اروپا را تحت انقیاد خود آ&= #1608;ردند. برای مثال در نتیجه‌ نابودی اقوام ساکن در سیبریه به&= #8204;دست مهاجمان روس که در اواسط قرن شانزده میلادی آغاز و تا اواخر قرن هفده میلادی ادامه یافت، به استیلای ک&= #1575;مل روس‌ها در این سرزمین انجامید.

دی= 583;ار با "دیگری"=

در قرن هیجده میلادی و در سایه جنبش انسان‌گرای= 740; و نهضت روشنگری در اروپا بود که به‌تدریج تصویری دیگرگون از "دیگری" در افکار فرهیخ&#= 1578;گان اروپایی شکل گرفت. ما در آثار کسانی چون دنیل دفو، یوناتا&#= 1606; سویفت، ژان ژاک رسو، ولتر، برنار &= #1601;ونتنل، منتسکیو، گوتهولد لسینگ و گوته و هردر دیگر اثری از غیر ا= روپائیان وحشی و هیولا&= #1607;ای غیر مسیحی نمی‌بینیم. آنکه با اروپائیان به‌لحاظ رنگ پوست و فرهنگ و آداب و رسوم، شباهت چندانی ندارد، آن "دیگری" نیز = 575;نسانی است.

در این دوران جنبشی ضد برده‌داری شکل می‌گیرد و سفرهای علمی به آنسو&= #1740; دریاها و سرزمین‌های دور سامان داده می‌شود. این بار اما نه به‌قصد تسخیر سرزمی&#= 1606;ی یا به‌یوغ کشیدن قومی صورت می‌گیر&#= 1583;، بلکه هدف مسافران تازه، آشنایی با مر&= #1583;مان بومی و شناخت فرهنگ و آیین&= #8204;هایشان است. از این رهگذر است که نخستین گزارش‌ها و سفرنامه‌ها و انواع گونا&= #1711;ون وقایع‌نگار= 740; ادبی پدید می&= #8204;آید. کسانی چون ریچارد پوکا&#= 1705;، روحانی و مردم‌شناس انگلیسی که در قرن هجده میلادی با سفرهایش به مشرق‌زمین و دیگر نقاط جهان، توصیفی از مردم و فرهنگ&= #8204; سرزمین‌های= 740; چون مصر و فلسطین و شام = به‌دست می‌دهد.

یا سفرنامه‌ها= 740; جیمز کوک، دریانورد انگلیسی که در سه سفر اکت= شافی خود بسیاری از جزایر اصلی اقیانوس آرا&#= 1605;، چون استرالیا، زلند نو و هاوایی را شن&= #1575;سایی و نقشه‌بردا&#= 1585;ی کرد و تجربیات خود را در سفرنامه‌ای انتشار داد. و سرانجام مان&#= 1711;و پارک، پوینده و سیاح اسکاتلندی که در دو سفر خود به آفریقا، مسیر رود نیجر را پیمو&= #1583; و کتاب "سفرنامه‌ مناطق مرکزی آفریقا" را منتشر کرد که در زمره‌ سفرنامه‌ها= 740; کلاسیک بشمار می‌رو&#= 1583;. برخی از این جهانگردان که برای دیدار با "دی&#= 1711;ری" و شناخت از سر= زمین‌های دیگر و آشنایی با مردمی دیگر، همواره در را&= #1607; بودند، به‌د&#= 1587;ت "دیگری" کشت= 07; شدند.

رؤ= 740;ای همزیستی با "دیگری"

دید= ;ار با "دیگری" و تلاش ما برای درک و دریافت = او از گذشته‌ها&#= 1740; دور تا امروز و در غرب و شرق ادامه دارد. در آغاز هزاره سوم میلادی، گسترش مهاجر&#= 1578;‌ها و ابعاد جابجایی‌ها - که شاید تاکنون و با این گستردگی در تاریخ بشر = بی‌سابقه بوده - در حدی است که کره خاکی به دهکده‌ای مانند شده به وسعت جهان. در= این "دهکده‌ جهانی" مسئل= 607;‌ی دیدار با "دیگری" و رابطه و واکنش انسان&#= 8204;های سرزمین‌های &#= 1711;وناگون با مهاجران و میهمانان و مسافران، به&#= 8204;یکی از بزرگترین چالش‌های انسان معاصر&#= 1578;بدیل شده است. کافی است که به‌ درگیری‌های خونین قومی در آفریقا نگاه کنیم و ی= ا دشواری‌های= 740; را به‌دیده گیریم که مردمان کشورهای گوناگون و مهاجران سرزمین‌های &#= 1583;یگر در همزیستی با "دیگری" و درک فرهنگ و باورهای او دارند.

ریش= ;ارد کاپوشچینسک= 740; در صفحات پایانی این آخرین کتاب خود می‌نویس&#= 1583; که ما در این جهان همواره در راه آشنایی و دیدار با "دیگری" دیگ= 85;یم و در رؤیای همزیستی با او. شاید این رؤیای مشترک و پیوندهای احساسی انسان‌ها که بر اساس امید&= #1607;ا و آرزوها و هراس و شادی و غم و دشواری‌&= #1607;ای زندگی آنان شکل می‌گیرد و در تلاششان در راه جست‌و&= #1580;وی دنیایی بهتر نمود پیدا می&= #8204;کند، روزی بشریت را- گذشتگان را با امروزیان و امروزیان را با آیندگان - پیوند زند.

مشخ= ;صات کتاب به‌زبا&#= 1606;‌های انگلیسی و آلمانی:

The Other. by Ryszard Kapuscinski. Verso Books, ۲۰۰۸

Der Andere. Von Ryszard Kapuscinski. Suhrkamp Verlag, ۲۰۰۸

از:

http://www.bbc.co.uk/persian/arts/story/2008/05/0= 80528_an-khn-kapuscinski.shtml