به بهانه هفتاد سالگی اردشیر محصص = 207;

= 6;ه بهانه هفتاد سالگی اردشیر محصص <= o:p>

یاسمن کیایی
روزنامه نگار

اگر قلم عبید چاقوی جراحی است، قلم اردشیر نیز چنین است-= برای من این هر دو، ثباتان کاراکترهای جامعه‌اند. نشان دهندگان حماقت‌ها، طمع‌ها، یال&#= 1575;نچی یهلوانی‌ها= 548; خودپسندی‌ه= 575;... آدم‌های او آدم‌های آشنای جامعه&#= 8204;اند مائبم و همسا&= #1740;گانمان. --- احمد شاملوš= 8; روزنامه کیهان، اردی&#= 1576;هشت ۱۳۴۶

ارد= ;شیر محصص از دوران ما بسیار دور است. انگار سال‌ها پیش از سیاره ما خارج شد و هر از چندگاهی با پیامی از ک= یلومترها دورتر به ما خبر داد که هن= وز هست و هنوز انگار در کنار ما حضور دارد. محصص یکی از چند هنرمندی بود که در سال‌ها پیش از انقلاب از ایران رفتند. هر چند مهاجر&= #1578; نقاشان و مجسمه‌سازا= 606; و کاریکاتور&#= 1740;ست‌ها در سال‌های پس از انقلاب شدت گرفت ولی بیشتر آنها دوباره به کشور بازگشت&#= 1606;د و باز هم به فضای هنری ایران سرک کشیدند و بعد از مدتی در آن حضور پیدا کر&= #1583;ند. اما محصص دیگر بازنگشت. شاید همین موضوع او را به سایه‌ای تبدیل کرده که نسل جدید ایرانی چندان او را ن= می‌شناسد؛ درست برخلاف نسل پیش از این که انگار با شنیدن نام این هنرمند، چیزهای زیادی را به خاطر می‌آور&#= 1583;.

۱۸ شهریور، هفتادمین سالگرد تولد مردی است که د= نیا را جور دیگری = می‌دید و آن را همان طور تصویر می&= #8204;کرد که می‌دید،‌ نه آن طور که به چشم دیگران می‌آ&#= 1605;د یا دوربین‌ه&#= 1575;ی عکاسی با وفاداری تمام عیار خود به عینیت = به ثبت آن می‌پر&= #1583;اختند. اردشیر محصص در خانواده‌&#= 1575;ی به دنیا آمد که برای هنر معاصر ایران دو نام بسیار پرآوازه به یادگار گذاشته است: اردشیر که به کاریکاتور ایران شکل تازه‌ای داد و بهمن، پسرعموی او، که نقاشی و مجسمه‌سازی را به سمت و سویی برد که گویا هنوز که هنوز است کار بزرگ او را ایرانی‌ها درک نکرده‌ا&#= 1606;د.

&#= 1581;سین محجوبی که خود از نسل نقاشان قدیمی ایران است که از گیلان کار خود را آغاز کردند خرداد ماه گذشته در گفت‌و‌گویی با مجله تندیس، به بازگویی بخشی از خاطرات خود ب&= #1575; محصص‌ها پرداخت: "خاندان محص= 589; از خانواده‌&#= 1607;ای معروف و مرفه لاهیجان بودند و در تجارت برنج و ابریشم شهرت داشتند. گمان می‌کنم در حدود پانزده خانواده بودند که در محله پردسر لاهیجان سکونت داشتند. از میان آنها سه برادر بودند که یکی از آنها پدر اردشیر و ایراندخت بود و دیگری پدر بهمن و یکی دیگر از برادرها پسری داشت که همکلاس من بود و او هم آدم غریبی بود و در جوان= ی خودکشی کرد. همه محصص‌ها کاراکتر غریبی داشتند."

سرو= ;ر مهکامه، مادر اردشیر بود که دوستی نزدیکی با پروین اعتصامی داش&#= 1578; و خود او نیز از شاعران آن دوران بود. عباسقلی محصص، پدر او نیز از قضات س= ال‌های ابتدایی سده اخیر شمسی بود که در دوران کودکی اردشیر در اثر عارضه قلبی درگذشت. اردشیر از دانشگاه تهران در رشته حقوق فارغ التحصیل شد اما حقوق را رها کرد و به سراغ همان چیزی رفت که از کودکی گریبانش را گرفته بود.

قاس= ;م هاشمی‌نژاد در سال ۱۳۴۷ در مقاله مفصلی در روزنامه آیندگان از زبان خود محصص نوشته است: "اولین طرح زدنم این&= #1580;وری بود که رفته بودم به دیدن = فیلم سریال معروف "بلای جان نازی‌ها" وقتی که برگشتم از من ماجرای فیلم را پرسیدند. ز= بانم الکن بود و دستم باز. این بود که با یک رشته طرح، آنچه را که در سالن تاریک س&= #1740;نما دیده بودم، شرح دادم- طبیعی است که طرح‌ها چه جوری بود- بعدها مادرم و برادرم، محمد علی محصص، و مهندس شایگانی در ر&= #1588;ت و جلیل ضیاء‌&= #1662;ور مشوق و راهنمای من بودند."

"ه= 06;ر محصص و خصوصی&= #1578; کار او آنست که او به کشتار شیاطین برخا&#= 1587;ته است و از خدایان بریده است. و این آن هنگام&= #1607;‌ایست که هنرمند آدمی و نیر صا= حبدل انسانی قادر است که از خود خدایی بسازد. و این است سحر کلام و عصای جادوی روزگا&#= 1585; ما." --- علی اصغ= 85; حاج سیدجوادی، روزنامه کیهان، اردیبهشت ۱۳۴۸

اول= ;ین درخشش اردشیر محصص در فضای مطبوعات به س&= #1575;ل ۱۳²= 0;۲ بازمی&= #8204;گردد؛ زمانی که مجموعه طرح‌&#= 1607;ای او با عنوان "شیردختران&quo= t; در شماره ۷۲ مجله کتاب هفته به سردبیری احمد شاملو به چاپ رسید؛ مجموعه‌ای که دختران ورزشکار را در حالت های هجوآمیز نشان می‌داد. =

اما پس از آن و زما= ;نی که از آثار او در کنار مقاله‌های علی اصغر حاج سیدجوادی در روزنامه کیهان استفاده کرد&#= 1606;د، نامش بیش از گذشته بر سر زبان‌ها افت&#= 1575;د. تصویرهای عجیب و غریب او پس از آن از گالری‌های هنری نیز سردرآوردند و چندین نمای&= #1588;گاه از آثار او برگزار شد. محصص یکی از م= عدود هنرمندانی است که نویسندگانی از طیف‌های مختلف و با گرایش‌های سیاسی گوناگون درباره آثارش نوشته &= #8204;اند.

جوا= ;د مجابی در فروردین ۱۳۴۹ در روزنام&#= 1607; اطلاعات نوشت: "محصص، &= #1582;وب نمی تواند ببیند، آستیگمات است؛ عینکی د&= #1575;رد که دائما شیشه‌های آن را شفاف نگاه&= #8204; می‌دارد. "خوب ندیدن" نه از آن روست که عینکش را گم کرده باشد و آنچه را که همه می‌بینن&#= 1583;، نمی‌بیند. یا از دید یک سنجاقک به دنیا نگاه می&= #8204;کند. یا از منظر یک= هیولا! آنچه که ندارد دید یک آدمیزاد متوسط القام&#= 1607; است که بتوان او را "همشهری نجی= 576;" خطاب کرد."

محص= ;ص در سال‌های پیش از انقلاب چندین مجموعه مختلف از کار&= #1740;کاتورهایش را در روزنامه‌ها= 548; مجلات و به شکل کتاب چاپ کرد و آنها را در گالری‌ها به نمایش گذاشت. آثار او نشانگر حضور مردی بو&= #1583; که جامعه را به تماشا می‌&= #1606;شیند و بعد به تصویر کردن چیزهایی می‌&#= 1662;ردازد که در پس لایه ظاهری آن وجود دارد.

او در یکی از این مجموعه‌ها انگار به تصویرسازی برای گزارش‌&#= 1607;ای یک روزنامه پرداخته و با زیرنویس کردن جمله‌ه&#= 1575;یی کوتاه در زیر هر کاریکاتور، &#= 1585;ویدادهای زمان خود را به سخره گرفته: "کلنگ احداث یک باب درمانگاه به وسیله رئیس ب&= #1607;داری، به زمین زده شد"، "در اینجا شهردار از کارهای آینده سخن می&= #8204;گوید. بخشدار و اعض&= #1575;ی انجمن شهر دیده می‌شون&#= 1583;"، "بانوان عضو آموزش منطقه&#= 8204;ای در جشن کشف حجاب"،‌ "ست= 75;ره سکسی ایران، از هنرپیشه ترک نارو خور&= #1583;!"، "ستاره هنرمند در حلقه محاصره طلبکاران از فرودگاه پرواز کرد" و..= .

انگ= ;ار او با انتخاب این سوژه‌ها قصد داشت تبلیغات رایج آن دوران را مسخره کند؛ تبلیغاتی که تمرکز اصلی آن بر وارد کردن ایران به فهرست کشورهای مدرن استوار بود. در این مجموعه آدم‌&#= 1607;ا به شکل کج و کوله‌ای تصویر شده‌ا&#= 1606;د که انگار با ی= ک باد از زمین جدا می شوند و به هوا می‌رو&= #1606;د؛‌ آدم‌هایی که سرو صورت آنها بیشتر به حیوانات شبیه است تا انسان‌ها. خطوط لرزان او در این کاریکاتوره= 575; نکته‌ای است که به دقت برای همین سوژه‌ها انتخاب شده‌&#= 1575;ند و در همه آنها تکرار می‌شو&#= 1606;د چرا که او در م= ;جموعه‌های دیگر خود نشان داد که چگونه در استفاده از خطوط ساده برای خلق کار&= #1740;کاتورهای تک‌رنگ استاد است. این نگاه تلخ&= #8204;اندیش او در تمام کاریکاتوره= 575;ی این مجموعه حضور دارد و حالا که سالیان سال از زمان خلق آنها می‌گذر&#= 1583; گویی کاریکاتوره= 575;ی او به سندی تاریخی تبدیل شده‌ا&#= 1606;د. سندی تاریخی که برخلاف شیوه مرسوم با کلمات بیا&= #1606; نشده بلکه با خطوط، تصویر شده است.

"ا= 85;دشیر، از موضعی که انتخاب کرده است، با شدت و حدت دفاع می‌&= #1705;ند. او قلبا متعهد است، پا به زمین می= ‌کوبد، بیقراری می‌&#= 1705;ند، خطوط قلمش، به همان قدرت ضربه‌های اندیشه گزنده او است. او هجو می‌کن&= #1583; و هجو کردنش، طنینی تند و ت= قریبا مایوس کننده دارد. برای این همه بدبین بودن ک&= #1607; در اردشیر وجود دارد باید خیلی جوان بود." --- نیکول وان‌د&#= 1608;ون، فلورانس، ۱۹۶۹

هر چه از زمان آغاز فعالیت&#= 8204;های او می‌گذرد، گزندگی آثارش نیز بی&= #1588;تر می‌شود و جنبه‌های سیاسی کارهای او بیش از گذشه به چشم می‌آی&= #1606;د. محصص در میان = آثار خود مجموعه‌&#= 1575;ی را خلق کرده است که در آنها پادشاهی مانند پادشا&#= 1607;ان قاجار و ملاز&= #1605;ان و سربازان او در حالت‌های مختلف دیده می شوند؛ ملازمانی که کلاه‌هایی مانند کلاه قزاقان با نشان شیر و خورشید بر سر دارند و در حال شکار و تفریح یا شکنجه مردم د&= #1585; کنار شاه دیده می‌شون&#= 1583;.

در یکی از این تصاویر سربازان شاه عده‌ای به هم زنجیر شده را در یک جا جمع کرده‌اند و روی سر یکی از آنها که بر زمین افتاده شیشه‌های دوات را خالی = می‌کنند. این محکوم، قلمی در دست دارد که مانند قلم‌ه&#= 1575;ی نویسندگان دوران گذشته به شکل یک پر است.

پاد= ;شاه این مجموعه معمولا با چهره‌ای که جزئیات آن در هم فرورفته تصویر شده و سگی خشمگین نیز به همراه = دارد. انگار محصص در این مجموعه به تص&= #1608;یرسازی برای رویدادهای دوران پیش از خود در عهد قاجار پرداخته و حلق‌آویز کردن مجرمان یا تنبیه مردم را به تصویر کشیده است. اما در عین حال می توان آنها را = تصویرگر دوران زندگی خود او نیز دانست. همین کاریکاتوره= 575; موجب می‌شود بعد از دریافت اخطا&#= 1585;های مکرر از سوی "سازمان اطلاعات و امنیت کشور"= 548; ایران را ترک کند و رهسپار = نیویورک شود.

او کار خود را در تبعید خودخواسته نیز همچنان ا&= #1583;امه می‌دهد. اشار&= #1575;ت مستقیم کاریکاتوره= 575;ی سیاسی محصص در آن زمان کم نیستند و انتقادهای تند و تیزی به حکومت ایران دارند. مثل کاریکاتور معروفی که گروهی از نیروهای ارتشی را در ت= هاجم به دفتر یک روزنامه نشان می‌دهد. زیر این کاریکاتور نوشته شده است "زیر سرن&#= 1740;زه روزنامه نمی&#= 8204;نویسیم". او کاریکاتوری نیز از شاه ایران دارد که با زنجیر، سگی را به همراه دارد و با شنلی بر دوش و چهره‌ا&= #1740; مضحک در زیر آن نوشته شده: "منم شاه شاهان".

آثا= ;ر دیگری نیز از این کاریکاتوری= 587;ت وجود دارد که به موضوع‌ها&#= 1740; سیاسی اشاره دارد اما چنان با تندی و گزندگی عری&= #1575;نی تصویر شده اند که در غالب آثار او این وجه وجود ندارد. برای مثال او در یکی از کاریک&= #1575;تورهایش شخصیتی با کلاه عمو سام را نشان داده که در حال تجاوز به فرشته عدالت است. یا در جایی دیگر مردی که در حا= ل تجاوز به فرشته عدالت با چشمانی بسته است، خودش توسط فرد دیگری مو&= #1585;د تجاوز قرار گ&= #1585;فته. یا در کاریکاتوری دیگر مرد برهنه تاج به سری روی عده‌&= #1575;ی زن و مرد برهنه نشسته که در حال لولیدن در هم هستند. محصص در تعدادی دیگر از کارهای خود همین تم را دن= بال کرده و زنان و مردان برهنه&#= 8204;ای که به هم پیچیده‌اند و در حالت‌ها&= #1740; جنسی قرار دا&= #1585;ند را تصویر کرده است.

"ا= 85;دشیر در این راه "دن کیشوت" نیست با شیشه&= #8204;ها و سپر کاغذی و فاتح سرزمین&#= 8204;های موهوم. او شوالیه خشمگین هم نیست در پشت م= یز گرد. او دهان اعتراض است، در میان ما تیغ می‌کشد، تیغ در چشم من و تو که حقیقت را همواره با = واقعیت روزمره اشتباه گرفته‌ایم. او می‌خواهد روزگاری را بازگوید که در آن حقوق بشر، نوعدوس&#= 1578;ی، روابط متعالی انسانی و احساسات وال&#= 1575;ی بشر شوخی شیرینی بیش نیست. "سیاه" &#= 1575;ز گرسنگی با حنجره‌ای دریده فریاد می‌کند." --- خسرو گلسرخی، بررسی کتاب، سال ۱۳۵۰=

سال= ;‌ها بود که در ایران کسی از اردشیر محصص خبری نداشت؛ خبری جز این‌&= #1705;ه در سال‌های اخیر، بیماری پارکیسنون تمام توان او را گرفته است. همین خبرهای &= #1578;لخ بود که موجب شد اردشیر به خاطره‌ای تبدیل شود که فقط از زبان نسل پیشین هن&= #1585;مندان روایت می‌شد. اما دو سال پیش طلسم غربت او شکست. هر چند خود محصص در سال‌&= #1607;ای بعد از انقلاب هم نتوانست به ایران بازگردد اما در سال ۱۳۸۵ تعدادی از آثار جدید او در یکی از گالری‌‌های تهران به نمایش گذاشته شدند. =

سال گذشته نیز همان گالری میزبان تعداد دیگری از آثار این ه= نرمند بود و امسال در آستانه ۷۰ سالگی محصص، "انجمن آسیا&qu= ot; شهر نیویورک میزبان مجمو&#= 1593;ه‌ای از آثار او شد که تا سوم اوت در گالری این انجمن به نمایش گذاشته شدند. =

هر چند او در آثار تازه‌ا&#= 1588; هنوز به جان دادن به موجوداتی مشغول است که در ردای انسانی به کارهایی حیوانی دست م&= #1740;‌زنند اما چند نفری که با او در ار= ;تباط هستند از نامساعد بودن شرایط فیزیکی او خبر می دهند. عکس‌ها و تصویرهایی که از حضور او در نمایشگاه آثارش در نیویورک پخش &= #1588;د حاکی از آن بود که اردشیر محصص &= #1587;ال‌ها زندگی در غربت را با سختی فراوان تحمل کرده است. او که زمانی با عینک ته استک&= #1575;نی خود شهرت داشت در این تصاویر با سری از ته تراشیده و با دستان و لبان&= #1740; لرزان، بی‌ح&#= 1585;کت روی یک صندلی نشسته بود.

از:

http://www.bbc.co.uk/persian= /arts/story/2008/09/080908_an-ch-mohases.shtml