کتاب شناسی مشروطيت از زبان ايرج افشار

ª= 5;تاب شناسی مشروطيت از زبان ايرج افشار

سيروس علی نژاد


آقای افشار بر اين باور است که اگر همه حرکات بعد از دوره محمد شاه را به حساب مشروطيت بگذاريم، از نظر متد تاري= ;خ نويسی درست= نيست=

با ايرج افشار، کتابشناس معروف درباره کتاب&#= 1588;ناسی انقلاب مشرو&#= 1591;ه به گفتگو نشتسيم. سخن از اينجا آغاز شد که برای کتابشناسی انقلاب مشروطه از کج&= #1575; بايد آغاز کرد؟ از زمان ميرزا فتحعلی آخون&#= 1583; زاده و ديگر منورالفکرا= 606; آن زمان يا از زمان های بعد، زمانی که انقلاب مشروطه رخ داد؟

اير= ;ج افشار معتقد است که « قبل از مشروطه، يعنی قبل از اينکه فرمان مشروطه صادر شود، جرياناتی بوده اند، حر&= #1705;اتی کرده اند، همچنين نويسندگان و &= #1585;ونامه هايی وجود داشته اند که معلوم نيست اقدامات آنها زير لفظ مشروطه جا بگيرد. برای اينکه لفظ مشروطه يک بار حقوقی، يا قانونی دارد. بنابراين تسامحاً اگر همه حرکات بعد از دوره محمد شاه را به حساب مشروطيت بگذاريم، از نظر متد تاريخ نويسی &= #1583;رست نيست. بايد دوره قبل را همان جور که ناظم الاسلا&#= 1605; گفته « دوره بيداری » بخوانيم. منابع مربوط به آن دوره با منابع پس از صدور فرمان مشروطه، متفاوت است و = يک دست ديگری است ». از اين رو به آثاری پرداختيم که پس از انقلاب مشروطه يا در طول انقلاب مشروطه نوشته شده اند. همه آنچه می خوانيد از زبان ايرج افشار روايت شده است.

پيش از مشروطه

در باره دوره ماقبل مشروطه کتاب&#= 1607;ای متعددی نوشته شده است. مثلا آقا= ی دکتر فريدون آدميت راجع به اکثر افرادی که در آن دوره موثر بوده اند، کتابها و رسا&= #1604;ات و مقالات مستقل نوشته است. ديگران هم از دوره سيد جمال الدين اسدآبادی شروع کرده اند و جلو آمده اند. حقيقت اين است که آنچه به عنوان جريان های مقدماتی گفته و نوشته می شود برداشت های همسانی است که منابع آنه&= #1575; هم متعدد نبوده و آن منابع در انو&= #1575;ع اين تحقيقات با ديدهای مختلف به کار گرفته شده است. برای مثال اگر يکی چپ بوده، برداشت ديگری کرده است و کسانی که با ديد تاريخی و تحليل و تحقيق کار کرده اند جور ديگری نگاه کرده اند.

شاي= ;د بپرسيد که در سطح آن دوره آيا منابع ديگری غير از چيزهايی که چاپ شده ديده می شود يا نه. بايد گفت گاهی بله، به ندرت چيزهايی لا به لای کتابه&= #1575; و خاطراتی که قبلا چاپ نشده بوده به دست می آيد. مثلا مرحوم عباس اقبال وقتی کتاب عباس ميرزا ملک آرا را چاپ کرد معلوم شد که او به کلمه مشروطه اشاره دارد.

ملک آرا برادر ناتنی ناصرالدين شاه بود، مدت&= #1740; در بغداد در تبعيد به سر می برد، بعدها به او اجازه داده شد به ايران برگردد و کارهای کوچکی هم به او واگذار شد. چون مدتها در بغداد زندگی کرده بود و در آنجا از طريق مطبوعات و احتمالا از منابع خارجی – زبان خارجی می دانست – با مسائل آزادی خواهی در قلمرو عثمانی آشنا شده بود. او در شرح خاطرات خود که مربوط به دوره ناصرالدين شاه است، به کلمه مشروطه &= #1575;شاره می کند. نه درباره ايران، بلکه بر اساس آنچه در عثمانی آن زمان مطرح بوده، اين کلمه را به منظور ديگری به کار برده است.

تا= 585;يخ بيداری ايرانيان

مجد الاسلام کرمانی برادر ناظم الاسلام هم د= ;ر همان دوره يادداشت هاي= ی می نوشته که در دهه چهل و پنجاه، در دانشگاه اصفهان چاپ شده است. او همان کسی است که در جريان مشروطه با ميرزا حسن خان رشديه و يک تن ديگر ب = 7; کلات تبعيد شد
<= /b>

اما از اين دوره که بگذريم نخستين کتابی که در باره مشروطه &= #1606;وشته شده کتاب تاريخ بيداری ايرانيان ناظم الاسلا&#= 1605; کرمانی است. ناظم الاسلام اين &= #1705;تاب را ابتدا جزوه جزوه و به صورت هفتگی چاپ می کرد. و در زمان خودش مجلس اول را تا اواسط آن در بر می گرفت. قسمت عمده اش درباره قبل از مشروطه است که ديگران هم نو&= #1588;ته اند. قسمت مهمتر که وقايع روزانه دوره مشروطه باشد همان است که مرحوم سعيدی &= #1587;يرجانی در انتشارات اميرکبير چاپ کرده است.=

مجد الاسلام کرمانی برادر ناظم الاسلام هم د&= #1585; همان دوره يادداشت هاي&#= 1740; می نوشته که در دهه چهل و پنجاه، در دانشگاه اصفهان چاپ شده است. او همان کسی است که در جريان مشروطه با ميرزا حسن خان رشديه و يک تن ديگر به کلات تبعيد شد. نام کتاب او تاريخ انقلاب مشروطيت ايران است که اولين قسمت آن سفرنامه کلات است. اما در همان زمانها يکی دو تن ديگر نيز مطالبی نوشته اند که بعدها چاپ شده است. يکی محمد شريف کاشانی که وقايع مشروطه را به صورت روزانه نوشته و خانم منصوره اتحاديه آن را در سه جلد به نام واقعات اتفاقيه روزگار چاپ ک&= #1585;ده است.

ديگ= ;ری شخصی به نام محيط مافی که او هم کتاب مف= صلی از جريانات، &= #1585;وزنامه ها و اطلاعات شخصی خود نوش&= #1578;ه که آن هم در سالهای آخر دهه پنجاه ( ۱۳۵۸ يا ۵۹ ) چاپ شده است. اين کتاب دنباله ای دارد که هنوز چاپ نشده و در کتابخانه مجلس موجود است. اما گرده همه اينها يکی است يعنی دنبال اين بودند که حوادث را روز به روز دنبال کنند، و با نيش و طعنه و نظريه ای که د= اشتند مطلب را بپرورانند. عمدتا هم طرفدار مشروطه بودند.

تا= 585;يخ مشروطه کسرو&#= 1740;

	<= ![endif]>

احم= ;د کسروی کتابش را حدود بيست سال بعد از ناظم الاسلام نوشت. او وقتی مجله پيمان را منتشر می کرد، مقداری از وقايع مشروطيت آذربايجان را در هر شمار= ه می نوشت. بعد آنها را به صورت کتابی در آورد که در سه جلد منتشر شد. بعدها انت= شارات اميرکبير آن کتاب را در دو جلد منتشر کرد.

يکی به نام تاريž= 2; هجده ساله آذربايجان = 8; ديگری تاريخ انقلاب مشروطه ايران. کسرو= 40; ديد يک مورخ را داشت. با ناظم الاسلام و مج&= #1583; الاسلام و ميرزا شريف و ديگران از زمين تا آسما&= #1606; فرق داشت. با ديد تاريخ شناسی و متد تاريخ نويسی اين کار را کرد.

با وجود اين در آن زمان منابع کافی در اختيار کس&= #1585;وی نبود. آنچه در اختيار داشت، همين تاريخ ناظم الاسلام و تا&= #1585;يخ ادوارد براون بود و البته مقداری روزن&#= 1575;مه بطور پراکنده، يا نامه ها و شکايت ها و تلگراف هايی که در آن دوره مرسوم بود. مدارکش اينها بود. کسروی به دو نوع منبع مهم که در تاريخ نگاری اهميت دارند دسترس&#= 1740; نداشت. يکی اسناد رسمی دولتی و ديگری خاطرات اشخا&#= 1589; موثق. برای مثال فرض کنيد احتشام السلطنه.

احت= ;شام السلطنه از کسانی بود که در جريان مشر&= #1608;طه دخيل و رييس م= جلس اول بود. بعد از دوره ناصرالدين شاه جزو رجال دولت بود. اما خاطراتی که نوشته در اختيار کسروی نبود. کسروی اصلا از وجود آن خب= ر نداشت. خاطرات احتشام السلطنه را ب&= #1593;دها مرحوم موسوی چاپ کرد. اين جور منابع که = بايد در اختيار مورخ باشد هيچ وقت در اي= ران در اختيار مورخان قرار نداشته است. ش= خص مورخ تنها می توانسته برود با اشخاص يکی يکی صحبت کند و اطلاعاتشان را بگيرد. کسروی در دوره رضاشاه تاريخ خود را نوشت که شايد امکان رفتن و ديدن و مذاکره کردن با رجال وجود نداشت. بنابراين بيش از اين هم نبايد از کسروی توقع داشت. او کار خود را خوب انجام داده ا&= #1587;ت. و اگر درباره برخی مسائل، نظر شخصی داشته قابل تسامح است.

آث= 575;ر ادوارد براون

در همان ايام مشروطيت به کارهايی برخورد می کن&= #1610;م که فرنگی ها در زمينه انقلاب مشروطه انجام داده اند که مهمتر&= #1610;ن آنها کار ادوارد براون است. براون دو کار در زمينه مشروطه دارد. يکی به اسم انقلاب مشروطيت وديگری به نام جرايد و مجلات دوره مشروطيت.

	<= ![endif]>
ادوارد براون

در جرايد و مجلات، سندهايی به دست داده که می تواند مورد استفاد&#= 1607; مورخين بعدی قرار گيرد. در کتاب اصلی هم مقداری از مذاکراتی را نقل کرده که در داخل کشور انگلستان درباره انقلاب مشروطه جريان داشت. چون او با رجال انگليس که با مشروطيت ايران مرتبط بوده اند، آمد و شد داشت و از اين طريق اطلاعاتی کسب می کرد. مثلا با « کميته ايران » ارتباط داشت.

اين کميته پس از به توپ بستن مجلس در حمايت از باز&= #1711;شت مشروطيت تشک&#= 1610;ل شد و عده ای از رجال انگليسی در آن عضويت داشتند. تصور من اين است که براون از اطلاعات شخصی اين افراد استفاده کرده است. هما= نطور که از اطلاعات ايرانيانی که در آن زمان مهاجرت کرده بودند مانند معاضدالسلط= 606;ه و سيد حسن تقی زاده و فضلعلی آقای &= #1578;بريزی، و ديگرانی که به انگلستان رفته بودند استفاده کرده است.

کتابهای ديگری که بعدها راجع به انقلاب مشروطه توسط فرنگی ها نوش= ;ته شد، و همه آنها از کتابهای براون استفاده کرده اند، به پايه و مايه کتاب براون نيست
<= /b>

کتا= ;بهای ديگری که بعدها راجع به انقلاب مشروطه توسط فرنگی ها نوش&= #1578;ه شد، و همه آنها از کتابهای براون استفا&#= 1583;ه کرده اند، به پايه و مايه کتاب براون نيست. خود انگليسی ها بعدها اسناد و مدارکی را که در وزارت خارجه انگليس، يعن&#= 1740; « رکورد آفيس » وجود داشته، به نام کتاب آبی چاپ کردند و سردار اسعد دستور ترجمه اش را داد. اين کتاب هم حاوی اطلاعاتی اس&#= 1578; که انگليس ها در آن زمان صلاح ديده بو&= #1583;ند منتشر شود ولی حتما تمام اسناد نيست. تمام اسناد آن موقع اجازه انتشار نيافت.

کت= 575;ب يحيی و تاريخ ملک زاده

هما= ;نطور که گفتم دو نوع منبع تا زمان کسروی يا در دسترس مورخان نبود يا مناسب نبود منتشر شود. بعد از رفتن رضاشاه خاطرات يحيی دولت آبادی که از دست اندرکاران مشروطه بود و نيز کتاب دکتر ملک زاده پسر ملک المتکلمين منتشر شد. از ا= ;ين دو کتاب به نظر من کتاب دولت آبادی مهمتر است. ملک زاده بيشتر توجهش به چيزهايی ب&= #1608;ده که ديگران هم نوشته اند اما ميرزا يحيی دولت آبادی چون در کارهای معارف و مدار&= #1587; وارد بود اطلاعاتش دست اول است. در کتابهای ديگر آنچه در اين باب هست رونويسی است. به هر حال اين دو کتاب در زمره کتابهايی قرار دارند که در تاريخ مشروطيت ايران بسيار موثر بوده اند. خاطرات ارفع هم در زمان محمد رضاشاه چاپ شده اما سرگذشت خودش &= #1575;ست و چيزی که به حال تاريخ مشروطيت مفيد باشد در آن نيست.

خا= 591;رات تقی زاده

خاط= ;رات عبدالله مستوفی هم کتاب بسيار مفيدی است ولی از جوهر م= شروطيت بحثی در آن نيست. بيشتر آداب و رسوم و= اين جور چيزهاست. اما در سنوات بعدتر کتابه&#= 1575;يی پيدا ومنتشر شد که کتابهای با ارزشی است. مثل خاطرات احتشام السلطنه يا خ&= #1575;طرات تقی زاده که وصيت کرده بود تا ده سال بعد از مرگش چاپ نشود و بع= د از مرگ او هم افتاد به دوره بعد از انقلاب. يا خاطرات مستش&#= 1575;رالدوله که در پنج جلد چاپ شده و حاو= ی دقايقی است که کتابهای قبلی را تکميل می کند. بنابراين مورخی که امروز بخواهد کار کند مدارک و وسايل برايش فراهم تر است. بخصوص اگر مورخين ما حوصله کنند و در اسناد دول&= #1578;ی که در سازمان اسناد هست قدری تجسس کنند.

	<= ![endif]>
سيد حسن تقی زاده

فرض کنيد ماجرای جنگل. اگرچه اين ماجرا بعد از مشروطيت اتفاق افتاد اما به هر حال در دوره ای پيش آمده که مشروطيت وجود داشت. اسناد زيادی در وزارت داخله و وزارت جنگ در باره ماجرای جنگل وجود دارد که حالا ديگر بايد دسترسی به آنها آسان باشد. مرحوم اصغر مهدوی اسنادی از نامه هايی که تجار گيلان از اوضاع آن دوره می نوشتند عرضه کرد و نشان داد که تجار آن دوره وضع را چگونه می ديدند و چه پو= لهايی از آنها به انحاء گوناگون گرفته می شد. جريان ميرزا کوچک خان چپ گونه بود و او= اخر هم بکلی بالش&= #1608;يکی شد.

طبع= ;ا حالا اسناد مربوط به جريان جنگل ده برابر زمانی است که = مرحوم مير فخرايی ( که خودش عضو جريان جنگل بود ) کتابش را نوشت. معلوم است که او با نظر ديگری به غير از تجار به ماجرا می نگريسته است. =

کتا= ;بهای خاطراتی که در اين مدت منتشر شده به نظر من اهميت&= #1588; بيشتر از آن چيزی است که قبلا وجود داشته است. مث= لا خاطرات عين السلطنه با آنکه آدمی بوده که در ده زندگی می کرده و شاهزاده و مخ&= #1575;لف مشروطه هم بوده، جسته گريخته در آن مطالبی ديده می شود که در کتابهای ديگر نيست. يا برادرش عمادالسلطن= 607; خاطراتی دار&#= 1583; که حالا دارد چاپ می شود. او مرد تحطيلکرده و عالم به تاري&= #1582; بوده و با ديدی به وقاي&= #1593; مشروطه نگريسته که در جاهای ديگر نيست. وق= تی مشروطه اتفاق می افتاد، او حاکم اهر بود. اين نوع گزارش های روزانه که افراد برای دل خودشان می نوشتند خيلی بيشتر از کتابهايی مانند خاطرات عبدالله مستوفی و نظاير آن به حال تاريخ مشروطه مفيد خواهد بود.

سه دفتر با ارزش<= /span>

وقتی می گوييم انقلاب مشروطيت يعنی دوره فت= ;ح تهران و بعد از آن. همگان به دوره اول هم انقلاب مشروطه می گويند در حالی که در آ = 6; زمان هنوز انقلابی نشد= ه بود. عده ای رفته بودند سفارت انگليس بست نشسته بودند تا فرمان مشروطيت صادر شد. انقلاب بعد از آن اتفاق افتاد
<= /b>

يکی از منابع مشروطيت اخبار و گزارش هايی است که در جرايد خارجی &= #1606;شر می شد. روزنامه های فرانسوی و انگليسی و تا حدودی آلمانی، ترکی و حتا هندی، در آن زمان گزارش هايی از انقلاب مشروطه منتشر می کردند. البته اخبار و اطلاعاتی که در روزنامه های فرانسه و انگليسی وجود دارد، بيشتر است چون مشروطه خواهان در اي&= #1606; دو کشور جمع بودند.

کسا= ;نی هم بودند که بريده روزنامه ها را تهيه می کردند و در کت= ابچه ای می چسباندند و نگه می داشتند. من سه= مجموعه از اينها را ديده ام. اولين مجموع&#= 1607; ای از اين دست که ديدم متعلق به صاحب نسب است.= محمد صادق صاحب نسب اهل قم بو= د. سالها در پاريس زندگی می کرد و دوست سردار اسعد بود. صاحب نسب از ايران رفته بود و در زمان مشروطه و انقلاب مشروطه در فرانسه بود.

اين= ;که تأکيد می کنم مشروطه و انقلاب مشروطه، برا&#= 1740; اين است که به= نظر من بايد اين دو را از هم جدا کرد. وقتی می گوييم انقلاب مشروطيت يعنی دوره فتح تهران و بعد از آن. همگان به دوره اول هم انقلاب مشروطه می گويند در حالی که در آن= زمان هنوز انقلابی نشده بود. عده ای رفته بودن&= #1583; سفارت انگليس بست نشسته بودند تا فرمان مشروطيت صادر شد. انقلاب بعد از آن اتفاق افتاد.

به هر حال اين محمد صادق صاحب نسب که در پاريس زند&= #1711;ی می کرد مطالب روزنامه های فرانسه و بلژيک و مقداری از روزنامه های انگليسی را می بريده و در دفترچه ای می چسبانده است. =


وقتی سردار اسعد برای فتح تهران به ايران می آيد= ;، صاحب نسب هم با = او همراه می شود و کتابخانه اش را هم با خود به تهران آورد و به مدرسه علوم سياسی = 5;ی بخشد

وقت= ;ی سردار اسعد برای فتح تهران به ايران می آيد&= #1548; صاحب نسب هم ب= ا او همراه می شود. او کتابخانه اش را هم با خود به تهران آورد و به مدرسه علوم س&= #1610;اسی بخشيد که بعدها به دانشکده حقوق انتقال يافت. من وقتی کتابدار دانشکده حقوق بودم پنج جلد از اين دفترچه ها به قطع خشتی در آنجا موجود بود. بسيار چيز مفيدی بود و اگر الان بخواهند آنها را در مطبوعات فرانسه پيدا کنند اصلا عملی نيست. او جمع کرده بود و من ميکروفيلمی از آن تهيه کردم که حالا در کتابخانه مرکزی دانشگاه هست. =

دوم= ;ين دفتر از اين دست، متعلق به بانک شاهی بود. وقتی دکتر مصدق با&= #1606;ک شاهی را ملی کرد، اين بانک کتابخانه اش را به کتابفروشی بروخيم فروخت. ما که گ= ;هگاه به آنجا می رفتيم و کتابهايی برای دانشگا&#= 1607; می خريديم اين را هم برای کتابخانه دا&#= 1606;شکده حقوق خريديم. اين دفتر به قطع رحلی حاو&= #1740; گزارش های مشروطه در سال ۱۹۰۶ يا ۱۹۰۷ بود. يعنی بريده جرايد انگليسی را در آن چسباند&= #1607; بودند. نمی دانم که اين مجموعه هنوز در دانشکده وجود دارد يا نه.

سوم= ;ين دفتر را يک سال پيش ديدم و متعلق به ميرزا رضاخان ارفع الدوله است که سفير وقت ايران در استانبول بود. او به دفت= ;رش دستور داده بود که مطالب روزنامه های فرنگی را راجع به انقلاب مشرو&#= 1591;ه ببرند وبچسبانند. سازمان اسناد ملی اين دفتر را خريد و اکنون در آن سازمان هست. مقصودم اين است که اين دسته از اطلاعات هم وجود دارد که نبايد از آنها غافل ما&= #1606;د.

کت= 575;ب نارنجی<= o:p>

در روسيه فقط يک کتاب نارنجی وجود دارد که حاوی برخی اسناد است ول&= #1740; بقيه سندهايی که مربوط به ارتباط بين مشروطه خواهان ايران و انقلابيان قفقاز است هنوز بر ما مکشوف نيست. خوشبختانه تورج اتابکی توانسته مقدار زيادی از اسناد را ب= رای موسسه ای در هلند گردآوری کند اما کثرت آنه&= #1575; بيش از اين حرف هاست. تازه آنچه هم در هلند جمع آوری شده در دسترس محققان ما ني&= #1587;ت. همه اينها را بايد موسسات &= #1578;حقيقاتی ما فراهم کنند تا نزديک شويم به يک تاريخ مشروطيتی که لا اقل قابل قبول باشد.

علا= ;وه بر اينها اسنادی در سازمان اسناد ملی و ه= مچنين وزارت خارجه وجود دارد که بايد به فکر آن بيفتند که آنها را معرف&= #1740; کنند تا تاريخ مشروطيت اير&#= 1575;ن از اين حالت نيمه پخته به در آيد. وگرنه= چيزهايی که من می بينم تقريبا تکرار است به زبانها و الفاظ مختلف. =

اس= 606;اد طبيب مظفرالدين شاه

همچ= ;نين يک شخصی که اسناد خوبی داشت مرحوم حسين ثقفی اعزاز پسر اع&= #1604;م الدوله بود که کل کتابهايش به سازمان ميرا&#= 1579; فرهنگی منتقل شد. اعلم الدوله طبيب مظفرال&#= 1583;ين شاه بود و در جريان مشروطيت وارد بود و خودش هم روحيه آزدی خواهی داشت. ا= و به تدريج اوراق و اسنادی جمع کرده بود که ب= ه دست پسرش افتاد و از آنجا به سازمان ميرا&#= 1579; فرهنگی سپرده شد. اين هم يکی از جاهايی است که کسانی که مطالعه می کنند حتما بايد به آنجا مراجعه کنند. =

موس= ;سه تاريخ معاصر ايران هم البته مهم است و اسناد زيادی در آنجا گرد آورده اند. اميد است که اين موسسه اس&= #1606;اد خود را به تدريج چاپ کند و در دسترس محققا&#= 1606; بگذارد.

حا= 601;ظ فرمانفرماي= 610;ان

دوس= ;ت من حافظ فرمانفرماي= 610;ان ۴۰ سال پيش جزوه ای به نام کتابشنا&#= 1587;ی مشروطيت منتشر کرد. الان شايد مطالب ده برابر آن شده باشد. به نظر من نخستين قدم در عرصه تحقيقات مشروطه تهيه کتابشناسی مشروطيت است. =

از:

http://www.bbc.co.uk/persian= /worldnews/story/2006/07/060714_mv-constitution-cy-intv-afshar.shtml=